Οταν τον Μάο του 1963 εμφανίστηκε στο εκδοτικό τοπίο, έδωσε μια διαφορετική πνοή στα πολιτιστικά δρώμενα. Καθιέρωσε εκδηλώσεις και εκθέσεις Τέχνης μέσα στο βιβλιοπωλείο του, συνδέθηκε με τη μουσική, έφερε μια νέα εκδοτική αντίληψη αλλά και τις ιδέες της Αριστεράς στο προσκήνιο, διατηρώντας μια πολιτισμική ανοιχτοσύνη και ζωντανή τη διάθεση της παρέμβασης. Το Θεμέλιο άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του στην προδικτατορική περίοδο. Αλλά και στη Μεταπολίτευση ο εκδοτικός οίκος που ίδρυσαν ο Μίμης Δεσποτίδης και ο Θόδωρος Μαλικιώσης επανήλθε δυναμικά μετά την επταετή σιγή που του επέβαλε η δικτατορία και μέχρι σήμερα εξακολουθεί να ξεχωρίζει με τις εκδοτικές δραστηριότητές του. Διανύοντας τον 60ό χρόνο της ιστορίας του, το Θεμέλιο πατάει γερά στον κόσμο των ιδεών, της πολιτικής σκέψης, της Ιστορίας και της λογοτεχνίας, σχεδιάζοντας το μέλλον του με αισιοδοξία αλλά και με την παρακαταθήκη της ήδη διανυμένης διαδρομής. Παίρνοντας τη σκυτάλη από τον Θόδωρο Μαλικιώση, εμβληματική φυσιογνωμία της Αριστεράς και του εκδοτικού κόσμου, οι δύο κόρες του, Άννα και Δέσποινα, θυμούνται αυτή τη διαδρομή και με αφορμή τον φετινό γενέθλιο χρόνο ξεδιπλώνουν ανάγλυφα τόσο την ιστορία του όσο και τα σχέδια για το μέλλον του. Ο πίνακας με τη μορφή του πατέρα τους, φιλοτεχνημένος από τον Γιάννη Ψυχοπαίδη, υπομνύει τα γερά θεμέλια στα οποία πατάει αυτός ο εκδοτικός οίκος. Στο πρόσφατα ανακαινισμένο βιβλιοπωλείο της οδού Σόλωνος 84 Λέσχη του Βιβλίου, ανάμεσα σε βιβλία και αναγνώστες που μπαινοβγαίνουν, οι δύο εκδότριες μιλάνε για τις προκλήσεις του μέλλοντος και τις δυσκολίες της εποχής, για τις εκδοτικές προτεραιότητες και τις επόμενες δραστηριότητες, όπως η μεγάλη εκδήλωση που ετοιμάζουν για τα 60χρονα του Θεμέλιου στις 17 Ιανουαρίου, αφιερωμένη στον κορυφαίο ιστορικό Έρικ Χόμπσμπαουμ, με προσκεκλημένο τον σημαντικό Άγγλο ιστορικό Ντόναλντ Σασούν που επιμελήθηκε έναν τόμο με κείμενα του Χόμπσμπαουμ «Για τον εθνικισμό».
60 χρόνια Θεμέλιο. Να θυμηθούμε αυτή την ιστορική διαδρομή;
Αννα Μαλικιώση: Το Θεμέλιο ιδρύθηκε πριν από 60 χρόνια, τον Μάιο του 1963, λίγες ημέρες πριν τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, από τον Δημήτρη Δεσποτίδη, τον Θόδωρο Μαλικιώση και μια ομάδα διανοουμένων της Αριστεράς και στηρίχτηκε από έναν κόσμο που διψούσε για γνώση. Τέσσερα χρόνια όμως μετά την ίδρυσή του, εκείνο το πρωινό της 21ης Απριλίου θα γίνει ένας από τους πρώτους στόχους της Χούντας. Τα βιβλιοπωλεία του σε Αθήνα και περιφέρεια κλείνουν και δημεύονται, οι εκδόσεις του απαγορεύονται στο σύνολό τους να κυκλοφορούν και όπου εντοπίζονται, κατάσχονται. Ο Θόδωρος Μαλικιώσης συλλαμβάνεται και ο Μίμης Δεσποτίδης καταφέρνει να διαφύγει στο Παρίσι. Η φωνή του θα σιγήσει σε όλη τη διάρκεια της επταετίας. Όμως με τη Μεταπολίτευση το Θεμέλιο θα ξεκινήσει τη δεύτερη περίοδό του με τη στήριξη των φίλων και αναγνωστών του. Νέες σειρές θα δημιουργηθούν και καινούργιοι τίτλοι θα εκδοθούν. Το 1976 ο Νίκος Σβορώνος θα φτιάξει την Ιστορική Βιβλιοθήκη, που θα τη διευθύνει μέχρι τον θάνατό του, το 1989· μια σειρά που εμπλουτίστηκε με βιβλία αναφοράς των σημαντικότερων ιστορικών και διανοητών, στηρίζοντας τις ιστορικές σπουδές στη μεταδικτατορική Ελλάδα. Σήμερα τη σειρά διευθύνει ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης, ανανεώνοντάς την με καινούργιες θεματικές και εμπλουτίζοντάς την με τις μελέτες μιας νέας γενιάς ιστορικών. Ταυτόχρονα, θα διατηρήσει τις προδικτατορικές εκδοτικές σειρές του «Μαρξιστική σκέψη», «Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία και δοκίμιο», «Βιβλιοθήκη Δημοκρατικού Διαλόγου», «Ξένη πεζογραφία». Όπως στην πρώτη περίοδό του έτσι και στη μεταπολιτευτική διαδρομή του το Θεμέλιο παρεμβαίνει με τις εκδόσεις του στα πολιτικά και ιδεολογικά δρώμενα της εποχής.
Δέσποινα Μαλικιώση: Το Θεμέλιο ήταν μπροστά από την εποχή του. Έκανε μια τομή σε όλα τα επίπεδα, και στο εκδοτικό και στο πνευματικό. Σε τέσσερα χρόνια μπορούμε να πούμε ότι συνόψισε την πολιτιστική άνθηση της «σύντομης» δεκαετίας του ’60. Και τα βιβλιοπωλεία του, με πρώτο αυτό της Αθήνας, ήταν κύτταρα πολιτισμού, εισάγοντας μια διαφορετική πρακτική, άγνωστη μέχρι τότε στο κοινό, με τη διοργάνωση εκδηλώσεων όχι μόνο για το βιβλίο, αλλά και για τη μουσική και τα εικαστικά. Με τον ίδιο τρόπο λειτούργησαν κυρίως το βιβλιοπωλείο της Θεσσαλονίκης αλλά και αυτά στα Χανιά και στον Βόλο. Το καθένα από αυτά έπαιξε σημαντικό ρόλο στη πνευματική ζωή της πόλης του. Τότε υπήρχαν κι άλλα σχέδια: να ανοίξουν άλλα τέσσερα βιβλιοπωλεία, στην Πάτρα, στη Λάρισα, στην Καβάλα, στη Μυτιλήνη, αλλά η Χούντα τα ανέτρεψε. Μετά τη Μεταπολίτευση, την άνοιξη του 1981, ο Θόδωρος Μαλικιώσης κατάφερε να ξεκινήσει και πάλι τη λειτουργία ενός βιβλιοπωλείου στην Αθήνα, στη Σόλωνος αυτή τη φορά.
Τι σημαίνει, τι σηματοδοτεί αυτή η διαδρομή για σας, τη δεύτερη γενιά του Θεμέλιου;
Α.Μ: Το να έχεις πίσω σου μια κληρονομιά τόσων δεκαετιών δεν είναι εύκολο, γιατί καθημερινά βρίσκεσαι σε ένα στοίχημα με το παρελθόν. Όμως, κερδίζοντας αυτό το στοίχημα, χαράζουμε το μέλλον του Θεμέλιου. Πρέπει να βαδίσουμε στους στέρεους δρόμους του παρελθόντος με συνεχείς αναζητήσεις στο σήμερα.
Πώς είναι να διευθύνεις έναν εκδοτικό οίκο με την ιστορία του Θεμέλιου; Είναι εφόδιο ή βαριά κληρονομιά;
Δ.Μ.: Είναι και εφόδιο, και βαριά κληρονομιά. Και όταν το Θεμέλιο τη δεκαετία του ’60 ήταν τόσο μπροστά από την εποχή του, κάποιες στιγμές νιώθεις πως σήμερα δεν έχεις κάτι καινούργιο να προσφέρεις. Όμως σε εποχές όπως η σημερινή πάντα υπάρχει κάτι σημαντικό που έχει να δώσει ένας εκδοτικός οίκος με την ιστορία του Θεμέλιου. Ένα νέο ιστορικό βιβλίο, μια νέα έκδοση πολιτικής σκέψης, μια έκδοση για τη συλλογική μνήμη είναι παρακαταθήκες για την εποχή μας, μια εποχή που αγαπά να λησμονεί και σχεδόν μισεί να θυμάται.
Εξακολουθείτε να επικεντρώνεστε ως εκδοτικός οίκος σε ζητήματα Ιστορίας, πολιτικής, ιδεολογίας, Αριστεράς. Τα αντέχει αλήθεια όλα αυτά η σημερινή αγορά, η σημερινή εποχή;
Α.Μ.: Το Θεμέλιο έχει πάντα στις προτεραιότητές του την έκδοση ιστορικών μελετών, που μαζί με τα βιβλία για την Αριστερά και την πολιτική σκέψη απευθύνεται σε ένα κοινό που δεν θέλει να χάνεται και κυρίως να αναθεωρείται η ιστορική μνήμη. Ειδικά στη σημερινή εποχή που το κέρδος έχει αναδειχτεί σε κύριο παράγοντα της πολιτικής και κοινωνικής ζωής διεθνώς, συνεχίζουμε σε αυτή την κατεύθυνση σε πείσμα των καιρών. Με μεγάλη ικανοποίηση βλέπουμε τα τελευταία χρόνια εκδόσεις μας να εξαντλούνται μέσα στον πρώτο μήνα από την κυκλοφορία τους.
Δ.Μ.: Αυτό κάτι σημαίνει. Σημαίνει ότι το αναγνωστικό κοινό ούτε περιορισμένο είναι ούτε αδιάφορο απέναντι στην Ιστορία και στην πολιτική. Υπάρχει μια νέα γενιά αναγνωστών που διψάει να μάθει την Ιστορία του για να μπορέσει να κατανοήσει όλα όσα συμβαίνουν γύρω του. Νέοι άνθρωποι έρχονται καθημερινά στο βιβλιοπωλείο, ψάχνουν, ρωτάνε, συζητάνε, αναζητάνε. Καταλαβαίνεις λοιπόν ότι οι νέοι έχουν πολύ μεγάλη ανάγκη από καλό και σύγχρονο ιστορικό και πολιτικό βιβλίο και ευτυχώς ζούμε σε μια εποχή που υπάρχει ένας εκδοτικός πλουραλισμός, ο οποίος ευνοεί γενικά τον εκδοτικό χώρο.
Στο άμεσο μέλλον ποια είναι τα σχέδιά σας;
Δ.Μ.: Να συνεχίσουμε την πορεία μας στο ιστορικό και πολιτικό βιβλίο, αλλά και να εμπλουτίσουμε τον κατάλογό μας στην ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Ήδη το βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Θεμέλιο ανανεώθηκε και, σε μια περίοδο που λείπουν οι χώροι για δημόσιες εκδηλώσεις διαλόγου, επιδιώκουμε η Σόλωνος 84 να γίνει το νέο βιβλιοφιλικό στέκι της Αθήνας.
Α.Μ.: Να σας δώσουμε και μια είδηση. Για την επέτειο των 60 χρόνων και θέλοντας να τιμήσουμε τον κορυφαίο Άγγλο ιστορικό Έρικ Χόμπσμπαουμ, καλέσαμε έναν επίσης σημαντικό ιστορικό, τον ομότιμο καθηγητή Ντόναλντ Σασούν, ο οποίος επιμελήθηκε έναν τόμο με κείμενα του Χόμπσμπαουμ «Για τον εθνικισμό». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στις 17 Ιανουαρίου, στην Αίθουσα «Ι. Δρακόπουλος» του Πανεπιστημίου Αθηνών. Επίσης, για τη χρονιά που έρχεται, για τα 50 χρόνια από τη Μεταπολίτευση, σχεδιάζουμε νέες εκδόσεις που θα φωτίσουν αυτήν την τόσο κομβική αλλά και τόσο αμφισβητούμενη σήμερα περίοδο της σύγχρονης Ιστορίας μας· μια περίοδο που από πολλούς θεωρείται υπεύθυνη για πολλά, αν όχι για όλα τα κακώς κείμενα της ελληνικής κοινωνίας. Είναι πολλές οι εκδόσεις μας, δεν μπορώ να τις αναφέρω όλες, και δεν θέλω να αδικήσω κανέναν. Έτσι θα αναφερθώ μόνο στις πολύ πρόσφατες εκδόσεις μας, αυτές που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο μήνα, όπως το βιβλίο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη «Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο», που προχωράει ήδη σε δεύτερη έκδοση, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Στράτου για το Κίνημα του Ναυτικού και το «Βέλος», και τα δύο στην Ιστορική Βιβλιοθήκη 50 χρόνια μετά, το καινούργιο βιβλίο του Γιάννη Παντελάκη «Για ένα φανάρι» με πρόλογο του Δημήτρη Χαλαζωνίτη, αλλά και την επανέκδοση σε νέα μορφή της αναθεωρημένης και συμπληρωμένης 5ης έκδοσης του κλασικού βιβλίου του Κένεθ Φράμπτον «Ιστορία της Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής».
Το εκδοτικό τοπίο στη χώρα σήμερα, σε μια κρίσιμη περίοδο, πώς διαμορφώνεται, από τι επηρεάζεται; Πώς επιβιώνει ένας μεσαίου μεγέθους εκδοτικός οίκος όπως το Θεμέλιο;
Δ.Μ.: Θέλει αρετή και τόλμη. Δυστυχώς, δεν υπάρχει μια διαμορφωμένη και διαρκής πολιτική για το βιβλίο ούτε κανενός είδους μέριμνα από την Πολιτεία. Ο θεσμός των βιβλιοθηκών στη χώρα μας είναι υποτιμημένος, ενώ οι σχολικές βιβλιοθήκες είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες. Είναι οξύμωρο ότι καθημερινά έρχονται πολλά μέιλ στους εκδότες από σχολεία που μας ζητούν να προσφέρουμε βιβλία για τη δημιουργία σχολικών βιβλιοθηκών. Μας ζητάνε ουσιαστικά να αναλάβουμε τον ρόλο του κράτους. Φυσικά και προσφέρουμε και πάντα θα προσφέρουμε βιβλία. Όμως δεν θα έπρεπε κάποια στιγμή αυτό να γίνει οργανωμένα από την Πολιτεία; Είναι αδιανόητο στην Ελλάδα του 21ου αιώνα τα υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού να αδιαφορούν παντελώς για τις βιβλιοθήκες, τη φιλαναγνωσία, την υπόθεση βιβλίο.
Α.Μ.: Σε μια εποχή που οι αυξήσεις είναι καθημερινό φαινόμενο, το κόστος έκδοσης ενός βιβλίου είναι υπέρογκο. Όταν προ κρίσης το τιράζ των βιβλίων ξεκινούσε από 3.000 αντίτυπα και σήμερα μια έκδοση γίνεται το πολύ σε 1.000 αντίτυπα, αντιλαμβάνεται κανείς ότι το κέρδος ενός εκδότη είναι μηδαμινό. Ζούμε καθημερινά στην κόψη του ξυραφιού και εδώ οφείλει η Πολιτεία να προσφέρει αναπτυξιακά εργαλεία με δικλίδες ασφαλείας τέτοιες που να προστατεύουν και το έντυπο, και το ψηφιακό περιβάλλον.
Ο Θόδωρος Μαλικιώσης στην τελευταία συνέντευξή του είχε πει «Ένα χρέος έχουμε, τη Δημοκρατία και τα μάτια μας».
Α.Μ.: Όταν η πρώτη ανάμνηση από τα παιδικά σου χρόνια είναι δύο αστυφύλακες να παίρνουν τον πατέρα σου τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου από το σπίτι και να ξεκινάει ένας γολγοθάς αναζήτησής του. Όταν βγαίνοντας από το σπίτι δεν ήξερες στην επιστροφή ποιος θα λείπει από την οικογένεια ή ποια βιβλία ή δίσκοι θα υπάρχουν ακόμα στη βιβλιοθήκη. Όταν μέσα στη νύχτα το φως του φακού του αστυφύλακα έπεφτε στα μάτια ενός 7χρονου παιδιού την ώρα που κοιμόταν. Όταν σε κρύβουν για να μην αναφέρεις το όνομα του πατέρα σου ή πού βρίσκεται. Και όταν, τέλος, στο σχολείο δεν πρέπει να σου ξεφύγει στον έλεγχο του σχολικού συμβούλου το όνομα της δασκάλας σου, που ως αριστερή δούλευε παράνομα, ούτε να εμφανιστεί το βιβλίο που είχες για αναγνωστικό -«Τα ψηλά βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου-, τότε αυτή η φράση είναι κάτι παραπάνω από σημαντική· είναι βίωμα. Γίνεται δε ακόμα πιο επίκαιρη σήμερα, αφού με τις παρακολουθήσεις, την καταπάτηση δικαιωμάτων, τη βία και καταστολή της αστυνομίας οδηγούμαστε συστηματικά σε ένα αυταρχικό κράτος. Εντέλει, σε κάθε εποχή, «Ένα χρέος έχουμε, τη Δημοκρατία και τα μάτια μας».
