Ο κορυφαίος Έλληνας συγγραφέας Βασίλης Βασιλικός, που φεύγει από τη ζωή στις 30 Νοεμβρίου 2023 στα 89 του χρόνια, αφήνει ως πνευματική παρακαταθήκη ένα πληθωρικό και σημαντικότατο λογοτεχνικό έργο, που διαβάζεται και συζητιέται εδώ και επτά δεκαετίες και θα συνεχίζει να διαβάζεται και να συζητιέται για πολύ ακόμη. Θα επιχειρήσω εδώ να σχολιάσω δέκα βασικούς άξονες του λογοτεχνικού σύμπαντος του Βασιλικού, δέκα συνιστώσες του - για να χρησιμοποιήσω μια λέξη που ο ίδιος αγαπά και χρησιμοποιεί το 2013 σε άρθρο του για τον Γιάννη Μαρή, τον οποίο εκτιμά ιδιαιτέρως («Δέκα συνιστώσες στο έργο του Γιάννη Μαρή»).
1η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ένας συγγραφέας με όλη τη σημασία της λέξης όχι μόνο επειδή δοκιμάζεται επιτυχώς σε όλα τα λογοτεχνικά είδη (μυθιστόρημα, νουβέλα, διήγημα, ποίηση, θέατρο, ταξιδιωτικό αφήγημα, αυτοβιογραφία, ημερολόγιο) αλλά και επειδή ζει ως συγγραφέας, βιοπορίζεται αποκλειστικά από τη γραφή, ταυτίζει την ίδια του την ύπαρξη με τη γραφή και στο σύνολο του έργου του αποδίδει την περιπέτεια και την ηδονή της γραφής.
2η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ο συγγραφέας του αριστουργηματικού μυθιστορήματος «Ζ». Φανταστικό ντοκιμαντέρ ενός εγκλήματος (1966), μυθοπλαστική επεξεργασία της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη. Πρόκειται αναμφίβολα για βιβλίο-σταθμό στην πορεία του δημιουργού του και στην ιστορία της νεοελληνικής ή ορθότερα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, βιβλίο του οποίου το εκδοτικό ρεύμα στην Ελλάδα ανακόπτεται βίαια με την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών και τη συνακόλουθη απαγόρευσή του. Ωστόσο, το βιβλίο κυκλοφορεί στο εξωτερικό και, σε συνδυασμό με τη θαυμάσια ταινία του Κώστα Γαβρά, γίνεται έμβλημα του αντιχουντικού αγώνα και παγκόσμιο σύμβολο κατά της τυραννίας. Επανέρχεται θριαμβευτικά στο ελληνικό εκδοτικό προσκήνιο με τη Μεταπολίτευση, όταν επιτέλους προβάλλεται και η ταινία στην Ελλάδα, και από τότε δεν βγαίνει σχεδόν ποτέ από το εκδοτικό τοπίο, ζώντας πολλές ζωές. Πολλές ζωές, πολλές εκδόσεις, που οριοθετούνται και από τις νεότερες μεταπλάσεις του, επιβεβαιώνοντας τον διαλογικό χαρακτήρα του αληθινού έργου Τέχνης: τη θεατρική διασκευή του από την Έφη Θεοδώρου στην εξαιρετική παράσταση που ανεβαίνει στο Εθνικό Θέατρο το 2012 -και η επανάληψή της, το 2013, συμπίπτει χρονικά με τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα-, τη νέα κινηματογραφική διασκευή του το 2014 («Shanghai», του Ινδού σκηνοθέτη Ντιμπακάρ Μπανερτζέ), την όπερα των Μηνά Μπορμπουδάκη και Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη, που ανεβαίνει στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής το 2018.
3η συνιστώσα. Ο Βασιλικός δεν είναι μόνο ο συγγραφέας του «Ζ», αλλά και ακόμη εκατό σημαντικών βιβλίων, από την περίφημη «Τριλογία» («Το φύλλο», «Το πηγάδι», «Τ’ αγγέλιασμα», 1961) ως τον δαιδαλώδη «Γλαύκο Θρασάκη» (1974) και από τον σκοτεινό «Ιατροδικαστή» (1976) ως το πνευματώδες «Ημερολόγιο Θάσου» (2015), βιβλίων που συνιστούν ένα συναρπαστικό πανόραμα της μεταπολεμικής και μεταπολιτευτικής Ιστορίας της Ελλάδας. Επιπλέον, είναι ο συγγραφέας μερικών από τα πλέον νεανικά έργα στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας: η «Τριλογία» του και τα μυθιστορήματα «Τα σιλό» (που γράφεται το 1949, όταν ο συγγραφέας είναι 16 ετών, αλλά εκδίδεται το 1976), «Η διήγηση του Ιάσονα» (1954), «Θύματα ειρήνης» (1956) και «Οι φωτογραφίες» (1964) αποδίδουν σπαρακτικά όλη την αγωνιώδη προσπάθεια του εξεγερμένου νέου ανθρώπου να ορθώσει το ανάστημά του απέναντι στην καθεστηκυία τάξη και να διεκδικήσει τον δικό του χώρο.
4η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ο συγγραφέας που μπολιάζει με μεγάλη επιτυχία τη λογοτεχνία με τη δημοσιογραφία. Όχι μόνο εισάγει στην Ελλάδα το μυθιστόρημα-ντοκουμέντο, αλλά γράφει από το 1960 ως το 2022 σε εφημερίδες και περιοδικά (δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, χρονογράφημα, βιβλιοκρισία) και καμαρώνει ιδιαίτερα για τη δημοσιογραφική του ιδιότητα.
5η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ένας διεθνής συγγραφέας. Από πολύ νωρίς, από τα μέσα της δεκαετίας του ’60, αρχίζουν να κυκλοφορούν μεταφράσεις του έργου του στο εξωτερικό, συχνά από μεγάλους εκδοτικούς οίκους (π.χ., Gallimard στη Γαλλία, Alfred A. Knopf στις ΗΠΑ). Επιπλέον, οι μεγαλύτερες εφημερίδες των ΗΠΑ και της Ευρώπης (εντελώς ενδεικτικά The New York Times, Le Monde, Liberation, La Stampa) δημοσιεύουν εκτενείς κριτικές για τα βιβλία του και φιλοξενούν συνεντεύξεις του.
6η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ένας από τους πιο βαθιά πολιτικούς συγγραφείς στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πέρα από την ενεργό εμπλοκή του στα κοινά (ΕΡΤ, UNESCO, Βουλή), τα πεζογραφήματα που γράφει κατά τη διάρκεια της Χούντας, στηριγμένα σε μαρτυρίες αγωνιστών εντός και εκτός Ελλάδος, και φυσικά το «Ζ» και το «Κ» (1992, με θέμα την υπόθεση Κοσκωτά) υπογραμμίζουν τη δημοκρατική ευαισθησία του (και την ένταξή του στον χώρο της ευρύτερης Αριστεράς) και αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια για το πολιτικό κλίμα της εποχής τους.
7η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι και σπουδαίος ερωτικός συγγραφέας. Τα πεζογραφήματα «Foco d’amor/Η φλόγα της αγάπης», «Το τελευταίο αντίο» και «Ο τρομερός μήνας Αύγουστος» (1979) συνιστούν ένα αισθαντικό αυτοβιογραφικό τρίπτυχο σημαδεμένο από την απώλεια της πρώτης συζύγου του Μιμί και περικλείουν μερικές από τις πιο λυρικές, ελεγειακές σελίδες στην ιστορία της νεοελληνικής πεζογραφίας.
8η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ένας συγγραφέας που αγαπά τα διακειμενικά δάνεια, ένας συγγραφέας ακομπλεξάριστος, καθώς δεν φοβάται ποτέ να ομολογήσει τις επιδράσεις που δέχεται από άλλους μεγάλους ξένους και Έλληνες συγγραφείς που θαυμάζει: Ζιντ, Σαρτρ, Κάφκα, Καμί, Κέρουακ, Καπότε, Ντιράς, Παπαδιαμάντης, Καζαντζάκης, Θεοτοκάς.
9η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ο συγγραφέας που στο έργο του γεφυρώνει με σπάνια αφηγηματική ευχέρεια τα πιο ετερόκλητα στοιχεία: το ατομικό με το συλλογικό, το πραγματικό με το μυθοπλαστικό, το ρεαλιστικό με το λυρικό, την ευαισθησία με την ειρωνεία.
10η συνιστώσα. Ο Βασιλικός είναι ο συγγραφέας της υπέροχης αυτοβιογραφίας «Η μνήμη επιστρέφει με λαστιχένια πέδιλα» (1999), μιας ουσιαστικής και έντιμης πνευματικής κατάθεσης, που ανακεφαλαιώνει με τον πιο ταιριαστό τρόπο τη μεστή, πραγματικά «μυθιστορηματική» ζωή του και το πλούσιο έργο του.
* Ο Θανάσης Αγάθος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ
