ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
Στο κέντρο της Θεσσαλονίκης η πρώτη εντύπωση για κάποιον που φτάνει από την Αθήνα, και κάνει αυτομάτως τη σύγκριση των δύο πόλεων, είναι ότι η προσφυγική κρίση είναι "απούσα". Η Ειδομένη είναι κοντά αλλά και μακριά ταυτόχρονα... Ωστόσο, "θέμα συζήτησης" τις τελευταίες μέρες είναι οι πρόσφυγες που στεγάστηκαν (προσωρινά;) σε δύο αποθήκες του λιμανιού. Αλλά το "προσφυγικό" κυριαρχεί, με όλες του τις πτυχές του, στο αφιέρωμα "Πρόσφυγες: Απόδραση προς την ελευθερία;" που φιλοξενήθηκε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ. Ναι, η σημασία αυτής της κρίσης υπερβαίνει το άθροισμα από εκατομμύρια τραυματισμένες ζωές.
Σύμφωνα με στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών, τέσσερα εκατομμύρια πρόσφυγες από τη Συρία έχουν ήδη εγκαταλείψει τη χώρα τους και η Ευρώπη δέχεται το μεγαλύτερο προσφυγικό κύμα από την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Βιώνουμε μια ιστορική καμπή, τις συνέπειες της οποίας ακόμη δεν μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως. Και σίγουρα δεν υπάρχει μονάχα η ανθρωπιστική διάσταση, η καταστροφή ανθρώπινων ζωών, το αίτημα για αλληλεγγύη... Ταυτόχρονα, υπάρχουν και τα ανελέητα πολιτικά παιχνίδια, τα τεράστια κέρδη των διακινητών, οι δυσοίωνες προοπτικές που ανοίγει το εξτρεμιστικό Ισλάμ για την περιοχή... Και για τους καλλιτέχνες - κινηματογραφιστές τίθεται το δύσκολο ζήτημα της αισθητικοποίησης του ακραίου, του πόνου.
Ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, σε ένα προφητικό κείμενό του, είκοσι χρόνια πριν, με τίτλο «Πέρα από τα δικαιώματα του ανθρώπου», είχε επισημάνει πως ο "πρόσφυγας" είναι σήμερα μια "οριακή έννοια", "η μόνη νομικοπολιτική κατηγορία στην οποία μπορούμε να διαβλέψουμε τις μορφές και τα όρια μιας πολιτικής κοινότητας που έρχεται, ειδικά τη στιγμή που το νεωτερικό έθνος - κράτος αποδυναμώνεται συνεχώς και οι έως τώρα υπάρχουσες κατηγορίες του 'πολίτη', του 'ανθρώπου' και του 'λαού' αποδεικνύονται άνευ περιεχομένου". Ο πρόσφυγας αποτελεί μια οριακή έννοια που θέτει υπό διερώτηση τις αρχές του έθνους - κράτους, αποτελεί ένα "ανησυχητικό" στοιχείο, καθώς υπονομεύει καθοριστικά την εννοιακή ταύτιση ανθρώπου και πολίτη, γέννησης και εθνικότητας.
Ακριβώς αυτά τα ερωτήματα αναδεικνύει το ντοκιμαντέρ "Είμαι το Δουβλίνο", σουηδική παραγωγή που συνυπογράφουν σκηνοθετικά οι Άννα Πέρσον, Αχμέντ Αμπντουλάχ, Νταβίντ Αρόνοβιτς, Σαρμάρκε Μπινιουσούφ. Ένας από τους τέσσερις, ο Αχμέντ, είναι ο "ήρωας" της ταινίας, μια «περίπτωση Δουβλίνου». Είναι ένας από τους πρόσφυγες που η ζωή τους ορίζεται από τη συμφωνία του Δουβλίνου, που ψηφίστηκε το 1990 και λέει ότι ένας πρόσφυγας οφείλει να ζητήσει άσυλο μόνο από τη χώρα "υποδοχής".
Ο Αχμέντ έφυγε από τη Σομαλία, έφτασε μετά από μια "οδύσσεια" στη Λαμπεντούζα και εκεί καταγράφηκε, αν και προσπάθησε να κάψει τα δάχτυλά του ώστε να μην περάσουν τα δακτυλικά του αποτυπώματα στα ηλεκτρονικά αρχεία. Η Ιταλία αρνήθηκε να του δώσει άσυλο, το ίδιο και η Φινλανδία και ο Αχμέντ βρέθηκε στη Σουηδία, χωρίς χαρτιά, εγκλωβισμένος στον ευρωπαϊκό λαβύρινθο. Η κάμερα τον παρακολουθεί στην αρχή της ταινίας να συστήνεται με κάποια αλαζονεία, και με τη σιγουριά ότι "όλα θα πάνε καλά". Σταδιακά, βλέπουμε τον Αχμέντ καταρρακωμένο, το βλέμμα του έχει θολώσει, οι δυνάμεις του τον εγκαταλείπουν στην άνιση μάχη με το "φρούριο Ευρώπη". Έχει μετατραπεί και αυτός σε ένα "φάντασμα", που σχεδόν ολόκληρη η Ευρώπη δεν θέλει να βλέπει...
Τη σύγχυση και την αμηχανία (τουλάχιστον) αρκετών κινηματογραφιστών για το προσφυγικό αποτύπωσε και ο προσκεκλημένος του Φεστιβάλ εδώ στη Θεσσαλονίκη Δανός σκηνοθέτης Γιον Μπανγκ Κάρλσεν, μιλώντας στους δημοσιογράφους. Σε ερώτηση εάν θα γύριζε ένα ντοκιμαντέρ για το προσφυγικό, ο Κάρλσεν απάντησε: «Δεν θα άγγιζα το θέμα, γιατί είμαι, όπως όλη η Δανία, σε μεγάλη σύγχυση... Υπάρχει ένα μέρος της κοινωνίας που αντιδρά στην έλευση και εγκατάσταση των προσφύγων». Μίλησε για μια φοβισμένη κοινωνία στη χώρα του, που αδυνατεί να διαχειριστεί τα νέα δεδομένα. «Φοβόμαστε ότι η εισροή τόσο πολλών ανθρώπων μας στερεί όλα αυτά που ήρθαν για να βρουν στην Ευρώπη. Έχουν έρθει στη Δανία εξαιρετικοί Σύροι γιατροί, αλλά γιατί δεν έμειναν στην πατρίδα τους να βοηθήσουν τους συμπολίτες τους; Οι γυναίκες στη Δανία πρωτοστάτησαν σε φεμινιστικά κινήματα και απολαμβάνουν μεγάλη ελευθερία. Τώρα έρχονται γυναίκες που δεν τολμούν καν να βγουν από τα σπίτια τους».
Πιο αισιόδοξη προοπτική, σε άλλο πεδίο, μας προσφέρει το ντοκιμαντέρ "Μια μέρα με τον Έβο Μοράλες", ποτρτρέτο του πρώτου ιθαγενή προέδρου στην ιστορία της Λατινικής Αμερικής. Πριν από περίπου έναν χρόνο επανεξελέγη πρόεδρος της Βολιβίας για τρίτη φορά και ο δημοσιογράφος Ιάσων Πιπίνης (συνυπογράφει σκηνοθετικά την ταινία με τον Θανάση Σπυρόπουλο) ταξίδεψε στη Λατινική Αμερική για να τον συναντήσει. Ο Μοράλες γεννήθηκε σε ένα χωριό των Άνδεων και, όπως ο ίδιος διηγείται, μεγάλωσε σε μια πολύ φτωχή οικογένεια - μέχρι την ηλικία των 16 ετών δεν είχε φορέσει παπούτσια και εσώρουχα. Συμμετείχε στους αγώνες που έδωσαν τα λαϊκά κινήματα ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του νερού στην Κοτσαμπάμπα αλλά και ενάντια στην ιδιωτικοποίηση και εκμετάλλευση του φυσικού αερίου από ξένες εταιρείες. Οι κινητοποιήσεις αυτές, που είχαν τη μορφή εξέγερσης, είναι εκείνες που ουσιαστικά έφεραν τον Έβο Μοράλες στο προεδρικό μέγαρο και ήδη έχει καταφέρει να μειώσει τα ποσοστά της φτώχειας στη Βολιβία.
