Ένας μικροκαμωμένος ρεμπέτης με παχύ μουστάκι και καφέ καπέλο, που λατρεύει το μπουζούκι του, τον γλυκό καφέ, την Τιτή και το κρασί, τραγουδάει τον καημό και τον πόνο του σε αδιάφορους περαστικούς και βιαστικούς διαβάτες, στεκόμενος διακριτικά στη γωνιά του δρόμου. Το όνομά του είναι Γιοβάν και είναι μια κούκλα πενήντα εκατοστών, δημιούργημα της ομάδας κουκλοθεάτρου Bufos και της Αννέτας Στεφανοπούλου, που από το καλοκαίρι του 2011 διηγείται τις ιστορίες του στον δρόμο, σε πλατείες και καφενεία, κιόσκια, θέατρα, ιδρύματα και φεστιβάλ.
«Από πολύ μικρή ήθελα να φτιάχνω πράγματα με τα χέρια μου, αυτοσχέδιες κούκλες και άλλα», λέει η 33χρονη Αννέτα, που μπορεί να σπούδασε θεατρολογία, αλλά όταν, 18 ετών, επισκέφθηκε με τη μητέρα της μια έκθεση μαριονέτας, αποφάσισε να γίνει κουκλοπαίχτρια. «Παρακολούθησα μαθήματα κατασκευής και εμψύχωσης και κατάλαβα πως πρόκειται για μια πολύ πλούσια τέχνη, καθώς μαθαίνεις από ξυλογλυπτική και ραπτική έως ζωγραφική, φωτιστική και ηχητική επένδυση, για να μπορέσεις να 'ζωντανέψεις' την κούκλα σου έτσι ώστε να πει την ιστορία της».
Ο Γιοβάν και η γυναίκα του Τιτή χάθηκαν στο ταξίδι του ξεριζωμού από τη Σμύρνη στον Πειραιά. Και οι δυο τραγουδούν το ίδιο τραγούδι για να μπορέσουν να κρατήσουν την ελπίδα του ανταμώματος ζωντανή. Ο Γιοβάν πονάει για την απώλεια της γυναίκας του, έχει θυμό για το πώς του τα έφερε η μοίρα, αλλά δεν φοβάται και είναι πάντοτε έτοιμος να γελάσει ή να προκαλέσει το αστείο, γιατί, όπως λέει, «όσο ζοφερά και να είναι τα πράγματα, πάντα μπορούμε να γελάμε, είναι ένα σπουδαίο εργαλείο που διαθέτει ο ανθρώπινος εγκέφαλος για να αντέχει».
«Ακολουθώ τη σκηνοθεσία του κοινού»
Ο Γιοβάν έχει κεφάλι και χέρια φτιαγμένα από αφρολέξ με την τεχνική της αφαιρετικής γλυπτικής και το σώμα του είναι αρθρωτό με ξύλινα μέλη.
«Ο δρόμος είναι πάρα πολύ πλούσια εμπειρία. Μπορεί να σου δώσει τη μεγαλύτερη πληροφορία, καθώς ο εμψυχωτής συμμετέχει πλήρως σε αυτό που συμβαίνει», εξηγεί η Αννέτα, που παρατηρεί ωστόσο πως οι άνθρωποι βρίσκονται σε ένταση και το δείχνουν. Η ίδια τρόμαξε όταν έπεσε θύμα κλοπής και από τότε πάντα έχει μια αγωνία γι' αυτήν την έκθεση, την οποία όμως συνεχίζει με πείσμα.
«Στον δρόμο εξασκείς την τεχνική σου. Το κοινό είναι πάρα πολύ δύσκολο και δεν χαρίζεται, απαντά άμεσα. Πολύ γρήγορα ο Γιοβάν προσαρμόστηκε στον δρόμο και έτσι άρχισα να ακολουθώ τη σκηνοθεσία του κοινού».
Η φιγούρα είναι εμπνευσμένη από ένα αληθινό πρόσωπο, τον Βαγγέλη Σκαρλάτο από την Αμοργό, θείο της Αννέτας, που δεν ζει πια.
«Ήταν ένας πάρα πολύ ελεύθερος άνθρωπος και φιλόσοφος της ζωής. Πάνω του έχω βασίσει αρκετά στοιχεία από τη συμπεριφορά του Γιοβάν. Είναι μια κούκλα που ζει όλα της τα συναισθήματα, μπορεί να λυπάται και να μελαγχολεί με τα ρεμπέτικα τραγούδια, αλλά πάντα έχει στον νου της το χιούμορ σαν ξόρκισμα οποιασδήποτε συναισθηματικής κατάστασης».
"Το αγαπημένο τραγούδι του είναι 'Η αχάριστη', που ήταν και το αγαπημένο τραγούδι του μπαμπά μου, από αυτόν το έμαθα, όπως και τις κατασκευές, και αυτές τις κληρονόμησα. Ήταν μαστροχαλαστής, συνέχεια κάτι έφτιαχνε, από καραβάκια, καθώς ήταν ναυτικός, μέχρι ντουλάπια, ωστόσο κανένα από αυτά που έφτιαχνε δεν λειτουργούσε καλά», θυμάται με τρυφερότητα η Αννέτα.
Μετά το τέλος κάθε παράστασης ο Γιοβάν κατεβαίνει από το τραπέζι του, πλησιάζει και αγκαλιάζει το κοινό, «δοκιμάζοντας έτσι τόσο τα δικά του αντανακλαστικά όσο και των άλλων ανθρώπων».
"Το κουκλοθέατρο είναι παγκόσμια γλώσσα, οι κούκλες, επειδή είναι διαχρονικές, είναι άχρονες και άτοπες και ο τρόπος που προσεγγίζουν τα πράγματα είναι πιο καθολικός, λειτουργούν με σύμβολα, όπως είναι και οι ίδιες», καταλήγει.
Η Λεμονιά που ζυμώνει
H πρώτη συνάντηση της Εύας Νικηφόρου με τις κούκλες έγινε στο Κιλκίς το 2005 και ενώ διεξαγόταν το 7ο Διεθνές Φεστιβάλ Κουκλοθεάτρου και Παντομίμας.
«Ως ηθοποιός ήθελα να γνωρίσω περισσότερα για τον μαγικό κόσμο της κούκλας. Αποφάσισα λοιπόν να παρακολουθήσω ένα εργαστήριο για τις βασικές αρχές κατασκευής και χειρισμού μαριονέτας όπου δίδασκε ο Στάθης Μαρκόπουλος. Αυτή η συνάντηση ήταν καθοριστική για όλη τη μετέπειτα επαγγελματική μου πορεία. Σε διάστημα λιγότερο από έναν χρόνο, με την ομάδα μου 'Τέχνης Νεύμα' είχαμε φτιάξει τις πρώτες κούκλες και την πρώτη ιστορία μας που βασίστηκε στη ζωή και τις περιπέτειες του Πινόκιο. Με αυτή την παράσταση ταξιδεύαμε δύο χρόνια σ' όλη την Ελλάδα. Κάτι σαν μπουλούκι, και μπουλούκι χωρίς περιοδεία δεν γίνεται. Ήταν εμπειρία ζωής». Αυτά αφηγείται η Εύα Νικηφόρου, δημιουργός της Λεμονιάς, κούκλας με ψυχή και λαλιά σοφής καλόκαρδης γιαγιάς, που, πασπαλισμένη αλεύρια, ζυμώνει και πλάθει ιστορίες.
Η παράσταση της Λεμονιάς γεννήθηκε από την επιθυμία και την ανάγκη της Εύας να μιλήσει για τη μοναξιά, όπως λέει, αλλά και από την ανάγκη και την επιθυμία της Λεμονιάς να παίξει και να μοιραστεί όλα αυτά που συμβαίνουν μέσα και γύρω της. "Μοιράζομαι και ακολουθώ την αγωνία, τις ανησυχίες, τη χαρά και τον ενθουσιασμό της", αποκαλύπτει και μιλάει με πάθος για τη σχέση αγάπης που έχει αναπτυχθεί με τη Λεμονιά. " Είναι μια σχέση με πολύ χαρά, μόχθο, ευθύνη και βαθιά ευγνωμοσύνη. Οι ιστορίες που βλέπουν επτά χρόνια τώρα μικροί και μεγάλοι είναι και των δυο μας. Το πιο σημαντικό είναι ότι προσπαθούμε να τα πούμε παρέα και αυτό είναι που κάνει για μένα τη διαφορά".
Η Λεμονιά έχει ταξιδέψει τις ιστορίες της σε πολλά μέρη, από τη Νότια Κορέα και το Καζακστάν μέχρι την Κύπρο, τη Ρωσία, το Βέλγιο, τη Σμύρνη και τη Ν. Αφρική.
Με το πρόγραμμα Άγονη Γραμμή Γόνιμη είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί τη Χάλκη και με τη βοήθεια του δασκάλου Δημήτρη Αγγελή έγινε μια παράσταση κουκλοθεάτρου που βασίστηκε στις συνεντεύξεις που πήραν τα παιδιά του δημοτικού από τους ντόπιους που διηγήθηκαν τις περιπέτειές τους. Η παράσταση αγκαλιάστηκε από όλους τους κατοίκους, που συγκινημένοι έβλεπαν τους εαυτούς τους ήρωες κουκλοθεάτρου, να φορούν την πανοπλία του ιππότη και να νικούν τέρατα, μάγους κακούς και ανεμόμυλους.
Το τελευταίο διάστημα η Εύα ζει και εργάζεται στη Μύκονο, κάνοντας θέατρο και κουκλοθέατρο. Στα μέσα Απριλίου, μαζί με τον Δήμο Μυκόνου, τα Εκπαιδευτήρια Σύγχρονη Παιδεία, και το Πρόγραμμα Άγονη Γραμμή Γόνιμη, θα οργανώσουν την 1η Γιορτή Κουκλοθεάτρου με παραστάσεις, εργαστήρια και προβολές γύρω από την παλαιά και λαϊκή αυτή τέχνη.
"Οι κούκλες εκ φύσεως και οι κουκλοπαίκτες εκ συνειδήσεως, διαισθήσεως ή έρωτος προτείνουν τον πολιτισμό του πάθους της ψυχής, της έρευνας και του πειραματισμού, της αναζήτησης νέων μέσων και του ξεπεράσματος κάθε ορίου, της αισιοδοξίας ότι όλα είναι εφικτά και ανοιχτά σε εξέλιξη. Την έγνοια για το μικρό, τη μεταμόρφωση του τίποτα σε μαγικό παν», λέει η Εύα, δανειζόμενη τα λόγια του δασκάλου της.
Μάνια Ζούση
