Του Κυριάκου Π. Λουκάκου
Και πάλιν ο «ανώνυμος Έλληνας του Λονδίνου» ενυδάτωσε την πολιτιστική μας «ξεραΐλα» με δύο συναυλίες από τη Φιλαρμονική του Ισραήλ υπό τον περίπου συνομήλικό της Ζούμπιν Μέτα, τον μαέστρο που διεκδικεί την πλέον μακρά σχέση με την Ορχήστρα. Ένας εξαίρετος σχηματισμός, ισόρροπα εγκρατής σε όλες τις οργανικές του ομάδες, επιπλέον δε αντιπροσωπευτικός μιας ευρωπαϊκής πολιτιστικής παράδοσης που επιβιώνει αδιαλείπτως από το 1935 στην ιστορική γωνιά της Μεσογείου, όπου έκτοτε εδρεύει.
Τούτων όμως ούτως εχόντων, ήδη από την ανάκρουση της εισαγωγής στη σκηνική μουσική «Έγκμοντ» του Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν, η οποία εγκαινίασε το αφιερωμένο σε εκείνον μονογραφικό πρόγραμμα της 18ης Οκτωβρίου (αίθουσα «Χρ. Λαμπράκης»), βρεθήκαμε αντιμέτωποι με συμφωνική ροή πολιτισμένη μεν και χωρίς αγωγικές ακρότητες, η οποία όμως αναιρεί ουσιωδώς τον -προγραμματικά υπαγορευόμενο- επαναστατικό χαρακτήρα της μουσικής. Φυσικά ο Μέτα αποπνέει την τεχνική ασφάλεια και την κυρίαρχη χαλαρότητα του πολύπειρου αρχιμουσικού σε συνδυασμό με μια βιεννέζικη «υιοθεσία» του, που όλο και περισσότερο τού επιτρέπει να επιχειρεί το βαρύ συμφωνικό ρεπερτόριο επικεφαλής της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της αυστριακής πρωτεύουσας. Στο πλαίσιο παρόμοιας ερμηνευτικής αντίληψης, πάντως, ο Μπετόβεν του Ινδού, επιπροσθέτως ενώπιον «γαλαζοαίματων» προσκεκλημένων, μεταξύ των οποίων διακρίναμε την -βασιλομήτορα πλέον- της Ισπανίας Σοφία και την αδελφή της πριγκίπισσα Ειρήνη, υπέκυψε σε έναν ενδεχομένως ευεξήγητο κονφορμισμό και, εν πάση περιπτώσει, συνέπεσε στην αβρότητά του με την ερμηνευτική πρακτική του Λεωνίδα Καβάκου, ο οποίος τον πλαισίωσε ως σολίστ στο μονάκριβο Κονσέρτο για βιολί του συνθέτη από τη Βόννη που ακολούθησε.
Χωρίς πρόθεση να αμφισβητήσουμε την κυρίαρχη θέση του Καβάκου στον χώρο της δεξιοτεχνίας του, λαμβάνουμε μολαταύτα αποστάσεις από μιαν υπερεπιτηδευμένη αντιμετώπιση της μουσικής, στην οποία όλο και περισσότερο επιδίδεται ο καλλιτέχνης τα τελευταία χρόνια της διεθνούς καταξίωσής του. Όπως και αλλού, έτσι και στον Μπετόβεν του, η αίσθηση είναι ότι η μουσική ανάγεται σε λατρευτικό απολίθωμα, αποστερούμενη μεθοδικά οιουδήποτε δυναμισμού και αυθορμητισμού στην εκφορά της, στοιχεία που θυσιάζονται στον βωμό ενός αδιατάρακτου αισθητισμού της γραμμής. Ό, τι κερδίζεται όμως στην υπνωτική μετενέργεια μιας όντως μαγικής καντιλένας χάνεται για τον συνολικό αντίκτυπο της σύνθεσης, που έτσι εκπίπτει σε στατική και ατέρμονα, χωρίς αμεσότητα και εσωτερικές εναλλαγές. Η αντιπαραβολή της αντίληψης Καβάκου με την προκατακλυσμιαία ηχογράφηση του Μπρονισλάβ Χούμπερμαν (1934), λίγους μόλις μήνες πριν την ίδρυση από τον ίδιο της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Παλαιστίνης, όπως αρχικά ονομαζόταν η Φιλαρμονική του Ισραήλ, είναι αποκαλυπτική για την ίδια την ουσία της μουσικής και τον, κατά τη γνώμη μας, ενδεικνυόμενο τρόπο της προσέγγισής της.
Αν δε με τα ανωτέρω συνεκτιμηθεί το γεγονός ότι πρώτος μαέστρος που διηύθυνε ποτέ την Ορχήστρα (in loco!) υπήρξε ο Αρτούρο Τοσκανίνι, θρυλικός για την παθιασμένη ορμή και την αδιαπραγμάτευτη ακρίβεια των ερμηνειών του, τότε η απογοήτευσή μας από τη διεκπεραιωτική «Ηρωική» 3η συμφωνία, που ολοκλήρωσε το πρόγραμμα, καθίσταται αναπόφευκτη. Όχι γιατί ο Μέτα δεν διαθέτει το μυστικό να παράγει εντελείς ήχους από μια σημαντική συστοιχία, όπως εκείνη των ξένων μας, αλλά γιατί από την ερμηνεία του έλειπαν τα στοιχεία που καθιστούν τόσο συναρπαστικές τις αναγνώσεις του Τοσκανίνι ή του Λέοναρντ Μπερνστάιν (στη Ν. Υόρκη), πλήρεις έξαψης, κυριολεκτικά «επί ξυρού ακμής» ενός ακατάβλητου διονυσιασμού, κατάλληλες για την κατανόηση ενός έργου που άλλαξε όχι μόνο τη μουσική, αλλά και την πολιτική ιστορία της ανθρωπότητας.
Σε τραγική ιστορική συγκυρία για την παρουσίαση του κύκλου «Τραγούδια για τα νεκρά παιδιά» του Γκούσταφ Μάλερ (19/10/2015), ακριβώς λόγω της έξαρσης του προσφυγικού ζητήματος, η ερμηνεία τους υπονομεύθηκε δυστυχώς από την «άτυχη» φωνητική περίσταση του βαρυτόνου Άρη Αργύρη. Η Συμφωνία αρ. 9, η επονομαζόμενη «Από τον Νέο Κόσμο», του Αντονίν Ντβόρζακ, που ολοκλήρωσε την επίσκεψη του Συγκροτήματος, ανέδειξε, επιτέλους, τον Μέτα και τους μουσικούς του στο πλήρες και εύρωστο διαμέτρημα των εκτελεστικών και ερμηνευτικών τους δυνατοτήτων. Λυτρωτικό ασφαλώς, αλλά, φευ, καθυστερημένο επίμετρο!
