Στην Αθήνα βρέθηκε πριν από λίγες μέρες, καλεσμένος του Γαλλικού Ινστιτούτου και του... "γαλλόφωνου" Low Budget Festival, ένας ακόμη Γάλλος δραματουργός, ο Enzo Cormann, προκειμένου να παρακολουθήσει την πρώτη ελληνική πρεμιέρα του έργου του Η θύελλα επιμένει, που παρουσιάστηκε σε σκηνοθεσία Δημήτρη Λιγνάδη. Γεννημένος το 1953 στη Νότια Γαλλία, πολυγραφότατος θεατρικός συγγραφέας, αλλά και δάσκαλος θεατρικής γραφής στο πανεπιστήμιο, διατηρεί τα χαρακτηριστικά του Νοτιοευρωπαίου: πρόσχαρος, με έντονη αίσθηση του χιούμορ, αλλά και θυμό για όσα βλέπει να συμβαίνουν γύρω μας, στη σημερινή Ευρώπη. Ο λόγος του πολιτικός, μολονότι παραμένει πάντα καλλιτέχνης, έχει συνείδηση της άρρηκτης σχέσης θεάτρου και δημοκρατίας, γι' αυτό και αποκαλεί τη θεατρική σύναξη με έναν πολιτικό όρο: "συνέλευση". Για όλα αυτά συνομιλήσαμε με τον Ενζό Κορμάν στον φιλόξενο χώρο του Γαλλικού Ινστιτούτου.
Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
* Είναι η πρώτη φορά που βρίσκεστε στην Αθήνα, και μάλιστα σε εποχή κρίσης. Πώς σας φάνηκε;
Είναι μια πόλη ζωντανή και χαρούμενη, περισσότερο απ' ό,τι πολλές γαλλικές πόλεις. Βλέπεις με λύπη τις επιπτώσεις της κρίσης σε μια τόσο ζωντανή νεολαία. Από την άλλη, βλέπει κανείς ότι πρόκειται για μια αναπτυγμένη χώρα, οικονομικά και πολιτιστικά. Η άποψη μου είναι αυτή ενός συνηθισμένου πολίτη, με πολύ αρνητική γνώμη για όλους αυτούς τους ειδήμονες του νεοφιλελευθερισμού, που μας έφεραν εδώ που βρισκόμαστε. Πιστεύω πάντως πως η Ελλάδα δεν είναι παρά η αρχή μιας κρίσης πολύ ευρύτερης...
Δεν γνωρίζω αρκετά τη χώρα ώστε να είμαι σε θέση να κάνω συγκρίσεις με όσα λένε τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, όμως νομίζω ότι παραβλέπουν αυτόν τον δυναμισμό που αντικρίζει κανείς στον δρόμο. Για παράδειγμα, υπάρχει μια πραγματικά εντυπωσιακή άνθηση νέων καλλιτεχνών. Η κρίση, από τη μια εξοντώνει οικονομικά τους ανθρώπους, από την άλλη όμως ξυπνά μια ενεργητικότητα πραγματικά σπάνια. Υπάρχει λοιπόν ένα δυναμικό αντίστασης κι εγώ, ως καλλιτέχνης, προτιμώ να ασχοληθώ με αυτό, παρά να κάθομαι να θρηνώ για τη χαμένη ζωή...
* Σε μια εποχή σαν τη σημερινή αναρωτιέται κανείς σε τι χρησιμεύει το θέατρο, αυτός είναι άλλωστε και ο τίτλος μιας συλλογής δοκιμίων σας...
Σήμερα δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο Σαίξπηρ, ο Αισχύλος, ο Ρακίνας, είναι σύγχρονοί μας. Ο κόσμος μετά το Ολοκαύτωμα δεν είναι ο κόσμος που γνώρισε και αναπαράστησε ο Σαίξπηρ. Πιστεύω ότι σήμερα το θέατρο προσφέρει τη δυνατότητα μιας απόπειρας να συγκροτήσουμε συλλογικά μια νέα εικόνα του κόσμου, τόσο του σημερινού όσο και του μελλοντικού, που να ανανεώνεται διαρκώς. Μέσα από τη φαντασία, το δραματικό παιχνίδι, να ξεδιπλώσουμε όλες τις πιθανότητες που μας επιτρέπει η Ιστορία. Θεωρώ το θέατρο έναν τόπο συνάθροισης, όπου μπορούμε να πραγματοποιήσουμε συλλογικά αυτού του είδους την εργασία. Συγκεντρωνόμαστε για να σκεφτόμαστε, να ονειρευόμαστε, να φανταζόμαστε το μέλλον από κοινού. Από αυτήν την άποψη, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης σαν τη σημερινή, το θέατρο είναι μια τέχνη πραγματικά σύγχρονη.
* Μιλώντας για το θέατρο χρησιμοποιείτε συχνά τον νεολογισμό «ποιηλιτικό». Τι σημαίνει αυτό;
Αντικατοπτρίζει την ανάγκη να βάλουμε περισσότερη πολιτική στην ποίηση και περισσότερη ποίηση στην πολιτική. Από την άλλη, το θέατρο, κατά βάθος, είναι ένας από τους τόπους του πολιτικού, από την άποψη ότι αποτελεί μια συγκεκριμένη συνάθροιση, μια συνέλευση. Όχι μονάχα των θεατών, αλλά και των ηθοποιών. Και οι δύο συμβάλλουν στην πραγμάτωση μιας αναπαράστασης του κόσμου, η οποία αφορά τη συνέλευση. Γιατί αναπαριστά όσα η συνέλευση, ένας ολόκληρος λαός ίσως, βιώνει από κοινού: τις χαρές και τις λύπες του, τις κρίσεις και τις βαρβαρότητές του... Όλη η ιστορία του θεάτρου θέτει κατά βάθος αυτό το ερώτημα: με ποιον τρόπο μπορούμε να ζούμε μαζί και πώς θα το καταφέρουμε; Ένα ερώτημα που ανήκει στο πεδίο της πολιτικής, αλλά δεν προκύπτει παρά μέσα από το παιχνίδι της ποίησης. Δεν υπάρχει, λοιπόν, πολιτικό στο θέατρο που να μην είναι ποιητικό και δεν υπάρχει ποιητικό που να μην αφορά τη συνέλευση, γι' αυτό χρησιμοποιώ τον όρο «ποιηλιτικό».
* Συχνά χαρακτηρίζετε τον εαυτό σας "τεχνίτη", όπως οι προβιομηχανικοί μάστορες...
Αφενός πρόκειται για μια αντίδραση στην αριστοκρατική αντίληψη για την τέχνη. Είμαι καλλιτέχνης, όμως κοινωνικά ο όρος «τεχνίτης» μού ταιριάζει καλύτερα. Γιατί θέλω να μπορώ να ασκώ την τέχνη με τον ίδιο τρόπο που ο φούρναρης φτιάχνει το ψωμί.
Αφετέρου έχει να κάνει με μια κάπως ειρωνική διάθεση αντίστασης στη ρομαντική αντίληψη για την τέχνη, τον εμπνευσμένο καλλιτέχνη, τη μεγαλοφυΐα κ.λπ. Αυτό δεν με ενδιαφέρει καθόλου, γιατί ξέρω πολύ καλά ότι η τέχνη είναι μια καθημερινή δουλειά, η οποία άλλοτε πετυχαίνει κι άλλοτε όχι.
* Τι επιπτώσεις έχει η οικονομική κρίση στη δημόσια πολιτιστική πολιτική της Γαλλίας;
Η Γαλλία δεν βρίσκεται επισήμως σε κρίση, αν θεωρήσουμε ως κρίση αυτό που συμβαίνει στην Αθήνα ή στη Λευκωσία. Όμως είναι πανταχού παρούσα στον δημόσιο πολιτικό ή οικονομικό λόγο. Και οι δημοσιονομικοί περιορισμοί που έχουν επιβληθεί στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης επηρεάζουν την κρατική πολιτική απέναντι στον πολιτισμό. Όταν ξεκίνησα να κάνω θέατρο, στη δεκαετία του '80, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική, δίνονταν πολύ περισσότερα χρήματα στον πολιτισμό. Στη Γαλλία συνεχίζουμε να είμαστε προνομιούχοι σε αυτό το θέμα, αν και όσα προδιαγράφονται θέτουν σε αμφισβήτηση αυτή την προνομιακή θέση.
Βρισκόμαστε σε μια φάση αποκέντρωσης, όπου πολλές αρμοδιότητες μετακυλίονται στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, όχι όμως και οι απαραίτητοι πόροι. Υπάρχει λοιπόν ανησυχία για τη δυνατότητα διατήρησης της υποδομής που έχει έως τώρα δημιουργηθεί. Σε ό,τι αφορά το θέατρο, πάντως, η Γαλλία παραμένει χώρα με πολλούς καλλιτέχνες, πολλούς θιάσους, πολλές αίθουσες.
* Φοβάστε το μέλλον;
Προσωπικά, όχι, γιατί ουσιαστικά δουλεύω μόνος και το θέατρο που αγαπώ είναι στοιχειώδες, δεν χρειάζεται παρά έναν άνθρωπο και μια μικρή συνέλευση για να γίνει. Από την άλλη, όμως, βλέπω πως για τους νέους καλλιτέχνες και συγγραφείς τα πράγματα γίνονται όλο και πιο δύσκολα σήμερα, βρίσκονται σε μια κατάσταση προσωρινότητας, γίνονται όλο και πιο φτωχοί κι έχουν όλο και λιγότερα μέσα στη διάθεσή τους.
* "Η τέχνη δεν προστάτεψε τους Γερμανούς από τη βαρβαρότητα"
Στο έργο του Ε. Κορμάν Η θύελλα επιμένει, ο πρωταγωνιστής, ένας ηθοποιός που γλύτωσε από τα στρατόπεδα εξόντωσης κατά τη διάρκεια του πολέμου, διαπιστώνει ότι του είναι αδύνατον πλέον να παίξει: "Όταν μεταπολεμικά βρίσκεται στη σκηνή παίζοντας Μάκβεθ και βλέπει μπροστά του το κοινό, άξαφνα δεν ξέρει γιατί βρίσκεται εκεί, τι θέλει να πει αυτό το θεατρικό έργο, αυτή η αναπαράσταση του κόσμου, ενός κόσμου που γνώρισε το Ολοκαύτωμα... Στη συνέχεια, αναγνωρίζει στα χέρια ενός θεατή που του ζητάει αυτόγραφο τον διοικητή του στρατοπέδου που του χάρισε τη ζωή γιατί εκτιμούσε την τέχνη του. Έτσι τα εγκαταλείπει όλα και φεύγει. Εγκαθίσταται στη Γαλλία και εξαφανίζεται. Γι' αυτόν το θέατρο δεν αποτελεί πια μια δυνατή αναπαράσταση του κόσμου... Ο Τζωρτζ Στάινερ έλεγε σχετικά με την αντίληψη ότι η τέχνη είναι το τελευταίο καταφύγιο ενάντια στη βαρβαρότητα ότι η Γερμανία της δεκαετίας του '30 είχε το υψηλότερο πολιτιστικό επίπεδο στον κόσμο, οι Γερμανοί ήταν μελομανείς, γνώριζαν την παγκόσμια λογοτεχνία, τραγουδούσαν στις χορωδίες και έπαιζαν όργανα, αυτό δεν τους προστάτεψε από τη βαρβαρότητα... Ο πρωταγωνιστής μου, λοιπόν, είναι φορέας αυτής της αμφιβολίας, σχετικά με τη λειτουργία της τέχνης και ειδικότερα του θεάτρου".
