Ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Γάλλους δραματουργούς, ο Ζοέλ Πομερά, βρέθηκε πρόσφατα στην Αθήνα, προκειμένου να παρουσιάσει με τον θίασό του, την Compagnie Louis Brouillard, το πρότελευταίο του θεατρικό έργο, την Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου. Με την ευκαιρία αυτή, είχαμε μαζί του μια συζήτηση για το έργο του, αλλά και την κατάσταση του θεάτρου στη Γαλλία εν καιρώ κρίσης...
Ο Ζοέλ Πομερά είναι ένας δημιουργός με έντονα πολιτικό λόγο, ο οποίος συνυπάρχει αρμονικά με την ποιητικότητα των θεατρικών του κειμένων. Στην Αθήνα βρέθηκε για πρώτη φορά, προσκεκλημένος της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, στο πλαίσιο ενός αφιερώματος στο έργο του. Στην ερώτηση πώς του φάνηκε η Αθήνα της κρίσης παρατήρησε ότι δεν είχε χρόνο να τριγυρίσει στην πόλη, όμως αποκόμισε «την έντονη αίσθηση μιας συλλογικής κατάθλιψης. Το βλέπεις και στα μαγαζιά στον δρόμο, που μοιάζουν σαν εγκαταλειμμένα. Άλλο να ακούς να μιλάνε για την κρίση στην τηλεόραση κι άλλο να το ακούς από τους ίδιους τους ανθρώπους...». Πριν ξεκινήσουμε τη συνέντευξη, ρωτούσε με ενδιαφέρον για την κυπριακή κρίση και το πώς θα επηρεάσει την κατάσταση στην Ελλάδα. Στην παρατήρηση ότι η Γαλλία μπορεί να είναι το επόμενο θύμα, σχολίασε πως η ελληνική κρίση χρησιμοποιείται και εκεί σαν φόβητρο προκειμένου να περάσει χωρίς διαμαρτυρίες η περιοριστική πολιτική της λιτότητας...
* Πιστεύετε ότι η έννοια του ουμανισμού, που έχει ταυτιστεί με την ίδια την ευρωπαϊκή ιδέα, έχει κάποια αξία ακόμη σήμερα ή έχει συντριβεί από τη δύναμη των αγορών;
Δεν χρησιμοποιώ συχνά τον όρο «ουμανισμός» στα έργα μου, παρά με μια κριτική στάση, με την έννοια ότι αποτελεί έναν όρο πολύ γενικό για να έχει ενδιαφέρον. Δεν έχω μια απαισιόδοξη οπτική, μολονότι βλέπω ότι συμβαίνουν τρομακτικά πράγματα γύρω μας. Γιατί διακρίνω ότι υπάρχουν δυνάμεις αντίστασης σε αυτήν την υλιστική νοοτροπία. Εξάλλου, δεν εξιδανικεύω το παρελθόν, δεν πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια ηθική κατάσταση χειρότερη απ' όσο 30 χρόνια πριν. Σήμερα δεν πάνε καλά τα πράγματα, όμως δεν πρέπει να αφεθούμε μονάχα στην απελπισία. Αν δούμε την Ευρώπη πριν από 70 χρόνια, σε ηθικό επίπεδο, ήταν μια κόλαση. Πρέπει λοιπόν να επαγρυπνούμε, όχι όμως να βυθιζόμαστε στην απαισιοδοξία ή, πολύ περισσότερο στη μοιρολατρία...
* Στην Ιστορία του εμπορίου ο ήρωας ανήκει στη γενιά του '68 και τριάντα χρόνια αργότερα τον βρίσκουμε βυθισμένο στην απληστία. Η μετάλλαξη αυτή είναι μοιραία;
Καθόλου. Μέσα από την μετάλλαξή του ήθελα να δείξω την εξέλιξη των ιδεών, όχι τόσο αυτήν ενός χαρακτήρα. Ήθελα να δείξω ότι η σύγχρονη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία έχει ενσωματώσει τις αξίες και τις ιδέες της επανάστασης του 1968. Ένα πολύ αποκαλυπτικό παράδειγμα είναι η διαφήμιση, αιχμή του δόρατος της νεοφιλελεύθερης σκέψης και πρακτικής. Η εξέλιξη της διαφήμισης είναι αποτέλεσμα τόσο της κουλτούρας του '68 όσο και της καλλιτεχνικών επαναστάσεων του 20ού αιώνα, του σουρεαλισμού, της ψυχανάλυσης, που άλλαξαν βαθύτατα τον άνθρωπο και την κοινωνία. Όλα αυτά ενσωματώθηκαν από τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία και πολιτική. Είναι πράγματι πολύ «ενδιαφέρουσα» πορεία... γιατί δείχνει ξεκάθαρα πόσο σύνθετη είναι η πραγματικότητα που ζούμε.
* Σε ποια κατάσταση βρίσκεται σήμερα το δημόσιο θέατρο στη Γαλλία; Θα λέγατε ότι βρίσκεται σε κίνδυνο;
Ασφαλώς, όπως και οτιδήποτε ανήκει στη δημόσια σφαίρα άλλωστε. Δεν ανήκω σε αυτούς που θα έλεγαν ότι το θέατρο προέχει της παιδείας, της υγείας και των άλλων στοιχειωδών κοινωνικών αναγκών. Πιστεύω στο θέατρο, όμως το θέατρο δεν πρόκειται να σε ζεστάνει ή να σε χορτάσει ή να σου μάθει να γράφεις και να μετράς. Λοιπόν δεν πρέπει να το θεοποιούμε σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές ανάγκες.
Εδώ και δέκα χρόνια στη Γαλλία η χρηματοδότηση για το θέατρο και τον πολιτισμό δεν έχει αυξηθεί. Και οι κυβερνήσεις λένε «μην παραπονιέστε, να είστε ευχαριστημένοι που δεν έχει μειωθεί». Όμως μέσα σε δέκα χρόνια, στο δημόσιο θέατρο, οι δυνατότητες για την παραγωγή ή την πρόσκληση θεατρικών παραστάσεων έχουν ουσιαστικά μειωθεί στο μισό, εξαιτίας της αύξησης του κόστους ζωής. Αν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση, το γαλλικό δημόσιο θέατρο θα έχει χρήματα για μισθούς, αλλά δεν θα μπορεί να φιλοξενεί ή να παράγει θεατρικά έργα πλέον. Θα είναι μια κατάσταση εντελώς παράλογη, καφκική, που θυμίζει τη σοβιετική εμπειρία.
* ΣτοΝ δικό σας θίασο ακολουθείτε μια εξισωτική πολιτική σε ό,τι αφορά τις αμοιβές, που θυμίζει ανάλογα πειράματα που έγιναν μετά τον Μάη του '68...
Το σύστημά μας είναι εξισωτικό, όμως δεν είναι τόσο απλό. Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας ενός έργου, στις πρόβες κ.λπ. όλοι πληρώνονται με τον ίδιο τρόπο, από τον σκηνοθέτη μέχρι τη γραμματέα, εκείνος που ήρθε πριν από δυο μήνες το ίδιο με εκείνον που συμμετέχει εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Στη συνέχεια όμως, ενώ η αρχή της ισότητας παραμένει, οι δουλειές που κάνει ο καθένας δεν είναι ίδιες, ούτε ο χρόνος εργασίας. Έτσι, ο καθένας πληρώνεται ανάλογα με τοΝ χρόνο εργασίας του, κάτι που δημιουργεί ανισότητες.
Η κρίση για την ώρα δεν έχει επηρεάσει τοΝ δικό μας θίασο. Ίσως γιατί στη Γαλλία δεν έχει φτάσει σε τέτοια καταστροφικά επίπεδα που να επιβάλλει στους ανθρώπους να στραφούν σε στρατηγικές επιβίωσης...
* Τι ρόλο πιστεύετε ότι παίζει το θέατρο στις σύγχρονες κοινωνίες;
Μπορώ να μιλήσω μόνο για τη Γαλλία, όπου δεν παίζει κάποιον ιδιαίτερο ρόλο. Αποτελεί δυνητικά έναν χώρο ποίησης, όμως δεν είναι ο μόνος, ούτε έχει μεγαλύτερη δύναμη ή ενδιαφέρον από άλλες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Η κοινωνία έχει απόλυτη ανάγκη την τέχνη, την καλλιτεχνική δημιουργία, άρα και το θέατρο... Όμως, όλες οι μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης βρίσκονται σε άμιλλα, αν δεν βρίσκω στο θέατρο αυτό που έχω ανάγκη θα το ψάξω στο σινεμά, στο μουσείο, στη λογοτεχνία, στην ποίηση. Αν το θέατρο μου προσφέρει αυτό που έχω ανάγκη, θα πάω, αν όχι, θα το αφήσω να χαθεί. Πρέπει λοιπόν να το κάνουμε εμείς ουσιαστικό, κάνοντας κάτι που μην μπορεί να αγνοηθεί...
ΚΥΚΛΟΙ/ΙΣΤΟΡΙΕΣ του Joël Pommerat. Μετάφραση: Λουίζα Μητσάκου. Σκηνοθεσία - μουσική επιμέλεια: Γιάννης Λεοντάρης. Σκηνικά - κοστούμια: Θάλεια Ιστικοπούλου. Ερμηνεία: Γιάννης Αναστασάκης, Ανθή Ευστρατιάδου, Ευθύμης Θέου, Μαρία Μαγκανάρη, Θέμης Πάνου, Παναγιώτης Παπαϊωάννου, Ρεβέκκα Τσιλιγκαρίδου, Γιώργος Φριντζήλας. ΣΤΕΓΗ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ (έως 21/4).
