Ηρεμη δύναμη στη μουσική σκηνή, χαμηλών τόνων άνθρωπος, έχει το χάρισμα να αγγίζει απευθείας τις πιο ευαίσθητες χορδές των ακροατών του. Βιολιστής, συνθέτης, μουσικός, τα τελευταία χρόνια και τραγουδιστής, με σπουδαίες συνεργασίες, αρκετές ηχογραφήσεις στο ενεργητικό του και εσχάτως «Δυο λάθη» να τον ακολουθούν, ο Φώτης Σιώτας αντιλαμβάνεται τα διαφορετικά μουσικά πεδία ως μια διαρκή πορεία μαθητείας. Για τον ίδιο η μουσική είναι πάνω απ’ όλα επικοινωνία. «Κακά τα ψέματα, η τέχνη διαδίδεται από στόμα σε στόμα» λέει και επιμένει ότι «σήμερα πρέπει να γυρίσουμε πάλι στην εποχή που μπορούσες να νιώσεις την ανάσα του ανθρώπου».
Ο ίδιος νιώθει τους ήχους, εξακολουθεί να εξερευνά τη μουσική, αλλά ακούει και την ανάσα της εποχής. «Με φοβίζει η ιστορική λήθη» ομολογεί και διαπιστώνει ότι «η δύναμή μας είναι πιο μεγάλη από τον φόβο μας». Με αφορμή τον τελευταίο του δίσκο «Δυο λάθη» σε στίχους Θοδωρή Γκόνη πιάσαμε τη συζήτηση για τα παλιά και τα καινούργια της πορείας του. Από τη συμμετοχή του στο αφιέρωμα στον σπουδαίο Γιάννη Σπανό που παρουσίασε η Τάνια Τσανακλίδου στο Ηρώδειο και τη μαγεία της μουσικής μέχρι τη συνάντησή του με τον Θοδωρή Γκόνη, και από την επιβίωση των καλλιτεχνών μέχρι το σκάνδαλο των υποκλοπών, την αστυνομική βία και τη σύγχρονη Ιστορία του τόπου, ο Φ. Σιώτας ξετυλίγει τις σκέψεις του, διαπιστώνοντας ότι «αυτό που χρειαζόμαστε όλοι είναι να ξαναβρεθούμε δίπλα στις δυνάμεις που θυμίζουν στον άνθρωπο τους αξιακούς του κανόνες».
Σας αρέσει ο Πάριος;
Ναι, είναι από τους μεγαλύτερους τραγουδιστές που έχουμε. Την εποχή που ο Πάριος μεσουρανούσε εγώ δεν άκουγα αυτή τη μουσική, τα τραγούδια του τα άκουγε η μητέρα μου μανιωδώς, επομένως αυτή η μουσική ήταν μέσα στο σπίτι, στο αυτοκίνητο, στη ζωή μας.
Και ήρθε η ημέρα να τραγουδήσεις τραγούδια του μεγάλου Σπανού, που έχει σημαδέψει με την ερμηνεία του.
Η Τάνια άνοιξε το «μαγικό κουτί» της και τα έκανε όλα απλά και εύκολα. Ήταν μια βραδιά για τον Γιάννη Σπανό, αυτόν τον σπουδαίο μελωδό, και οι αρχικοί μου φόβοι αν θα μπορέσω να σταθώ και να τραγουδήσω κάποια εμβληματικά τραγούδια του μετατράπηκαν σε ένα ταξίδι, μια γιορτή όπου όλοι, καλλιτέχνες και κοινό, ήμασταν συμμέτοχοι.
Είναι συμμετοχική διαδικασία η μουσική;
Είναι ένα πάρε δώσε η μουσική, με την έννοια της αλληλοτροφοδότησης. Ειδικά στις ζωντανές εμφανίσεις αυτή η διάδραση είναι καταλυτική. Αλλά ακόμα και στη μοναχική διαδικασία της δημιουργίας ποτέ ο δημιουργός δεν είναι μόνος του. Δραματουργεί παίρνοντας έμπνευση από βιώματα, από κοινωνικές καταστάσεις, από το παρελθόν, τη συλλογική μνήμη και από αυτά που παρατηρεί και καταγράφει ζώντας την εποχή και τους ανθρώπους της.
Εσύ πως μπήκες στην περιπέτεια της μουσικής;
Από πολύ μικρός. Το τραγούδι με έβαλε στη μουσική. Ήμουν μέλος της παιδικής χορωδίας Αγίας Τριάδος Θεσσαλονίκης. Όταν άκουσα για πρώτη φορά τη φωνή μου μέσα σε ένα σύνολο φωνών, ήταν πραγματικά η πρώτη μεγάλη ηδονή που ένιωσα στη ζωή μου. Εκεί ένιωσα ότι ανήκω στη μουσική. Είπα στον εαυτό μου, ήμουν δεν ήμουν έξι ετών, ότι αυτή τη μαγεία δεν θέλω να τη χάσω. Μετά άρχισα σπουδές στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, οπότε βρήκα ένα δρόμο.
Η συνάντηση με τον Σωκράτη Μάλαμα και τον Θανάση Παπακωνσταντίνου ήταν καθοριστική για τη μουσική σου πορεία;
Ήταν δώρο γιατί άρχισα να παίζω σε μεγάλο κοινό, αλλά το πιο σημαντικό ήταν ότι μέσα απ’ αυτές τις συνεργασίες γνώρισα και αγάπησα το ελληνικό τραγούδι. Άρχισε να με ενδιαφέρει ένα ευρύτερο ελληνικό ρεπερτόριο, από το ρεμπέτικο, τους λαϊκούς συνθέτες μέχρι τη σύγχρονη τραγουδοποιία. Μέχρι να αρχίσω να παίζω με τον Σωκράτη και τον Θανάση δεν είχα ουσιαστική σχέση με την ελληνική. Άκουγα κυρίως ροκ, σπούδαζα κλασική μουσική και ξαφνικά ήρθε ένας καινούργιος κόσμος να με συνεπάρει.
Ωστόσο, το τραγούδι άργησες πολύ να το εντάξεις στη μουσική σου δραστηριότητα.
Αν και από τα είκοσί μου χρόνια δραστηριοποιούμαι ως μουσικός στον χώρο του τραγουδιού με ηχογραφήσεις και συναυλίες, δημιουργικά κινήθηκα περισσότερο ως οργανοπαίκτης στο βιολί και μετά άρχισα να δημιουργώ δικές μου συνθέσεις για θεατρικές και χορευτικές παραστάσεις. Πάντα τραγουδούσα, αλλά το τραγούδι δεν ήταν η προτεραιότητά μου. Ήθελα να εμβαθύνω στο βιολί και να ερευνήσω διαφορετικά μουσικά ιδιώματα, είτε στην ελληνική είτε στην παγκόσμια μουσική. Θυμάμαι στα τέλη της δεκαετίας του ’90 τραγουδούσα με τον Μανώλη Φάμελλο και τους Ποδηλάτες, προσκεκλημένοι του Γιώργου Νταλάρα για μια σειρά παραστάσεων στην Ιερά Οδό. Τότε συναντήθηκα με τον Τάσο Φαληρέα και μου πρότεινε να κάνουμε ένα δίσκο που θα τραγουδάω. Εγώ δεν μπορούσα να φανταστώ τον εαυτό μου αποκλειστικά ως τραγουδιστή. Δεν μπορούσα να το υποστηρίξω ή τουλάχιστον έτσι νόμιζα. Άλλωστε ήμουν μέσα στους δρόμους του βιολιού, ήθελα να ανακαλύψω τα πατήματά μου στο συγκεκριμένο όργανο και στη σύνθεση. Βέβαια, μετά από χρόνια αποδεικνύεται ότι μάλλον η πρόταση του Φαληρέα και η προοπτική της μου έμειναν απωθημένο.
Τελικά, τραγουδιστής, μουσικός, βιολιστής, συνθέτης, στη μουσική μπορούν να χωρέσουν όλα μαζί;
Η μουσική είναι ένα σύμπαν ολόκληρο. Όλοι αυτοί οι «ρόλοι» ουσιαστικά είναι μια μαθητεία. Στην αρχή vw μουσικός και ενορχηστρωτής γνώρισα το έργο σημαντικών δημιουργών, μετά άνοιξε ένας καινούργιος κόσμος με το θέατρο και τον χορό, όπου μπόρεσα να δημιουργήσω δικές μου μουσικές, και τα τελευταία χρόνια που ασχολούμαι και με τη φόρμα του τραγουδιού, γράφοντας και ερμηνεύοντας, συνεχώς εκπλήσσομαι από τους δρόμους που ανοίγει η ίδια η μουσική.
Τι είναι για σένα μουσική;
Η μουσική για μένα είναι ζωή, είναι ίαμα, είναι ίσως η μοναδική γλώσσα που μπορώ να αντιλαμβάνομαι τόσο καλά. Η μουσική, όμως, είναι ένα μεγάλο δάσος, όπου μέσα του φυτρώνουν όλα τα είδη, από την παράδοση μέχρι την avant garde και τους ήχους της πόλης. Εγώ δεν μπορώ να επιλέξω ένα από τα είδη και να αποκλείσω τα υπόλοιπα. Νιώθω ότι πρέπει να στέκομαι λίγο μακριά για να βλέπω όλη την εικόνα. Τα τελευταία χρόνια, καθώς εξελίσσομαι ως μουσικός, καταλαβαίνω τη δύναμη, ας πούμε, της παραδοσιακής μουσικής και την αρτιότητά της. Από την άλλη, έχεις το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι που, εκτός από τους δρόμους και τους ρυθμούς, σε φέρνουν αντιμέτωπο με όλη τη σύγχρονη Iστορία του τόπου μας.
Αυτή η ιστορία του τόπου σε ενδιαφέρει;
Φυσικά μ’ ενδιαφέρει, όμως με θλίβει το γεγονός ότι ενώ έχουμε βιώσει το βάρος της Iστορίας στους ώμους μας, ξεχνάμε. Με ενοχλεί, αλλά κυρίως με φοβίζει η ιστορική λήθη. Όταν βλέπεις ότι από τη δολοφονία Λαμπράκη μέχρι σήμερα ουσιαστικά αναβιώνει το ίδιο μοτίβο θλιβερών γεγονότων και καταστάσεων χωρίς να μας αφήνει κάποιο δίδαγμα, τότε παραλύεις. Τα τελευταία χρόνια, από τα Mνημόνια και μετά, αισθάνομαι ότι αυτό που κυριαρχεί είναι ο φόβος. Στην Κατοχή ο κόσμος ήταν απέναντι στους ναζί, σήμερα φτάσαμε στο σημείο να βάλουμε τους νεοναζιστές στη Βουλή, να τους βλέπουμε να χαιρετάνε ναζιστικά μέσα στο δικαστήριο στη δίκη της εγκληματικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή, και από την άλλη μια κοινωνία, όλοι μας δηλαδή, να βρισκόμαστε σε ύπνωση. Το σκάνδαλο των υποκλοπών και η έξαρση της αστυνομικής βίας, οι δολοφονίες του Φύσσα, του Μάγγου, του Ζακ και τόσα άλλα περιστατικά ωμής βίας, αλλά και το γεγονός ότι νιώθεις πως οι θεσμοί δεν σε προστατεύουν δημιουργούν όλες τις προϋποθέσεις να υπερισχύσει ο φόβος. Και αυτός ο φόβος μάς απομονώνει.
Η μουσική είναι αντίδοτο;
Όχι, δεν είναι, τι να σου κάνει η έρμη η μουσική από μόνη της; Η μουσική έχει ελευθερία, μπορεί να αντιπαρατεθεί με τον φόβο, αλλά μόνο όταν υπάρχει μια συλλογική συνθήκη να πατήσει. Θέλω να πω ότι αυτό που χρειαζόμαστε όλοι μας, εγώ τουλάχιστον πολύ, είναι να ξαναβρεθούμε δίπλα στις δυνάμεις που ξαναθυμίζουν στον άνθρωπο τους αξιακούς του κανόνες.
Μου έρχεται στον νου ένα δίστιχο του Γκόνη από τον τελευταίο δίσκο σας «Δυο λάθη». Γράφει και τραγουδάς ότι «στην κιβωτό θα βάλω την κατάρα σου / γιατί το ξέρω θα γυρίσει σε ευχή». Πώς η κατάρα γίνεται ευχή;
Με ένα κλικ μερικές φορές. Λέμε ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται, όμως αρκεί ένα τυχαίο γεγονός για να γίνει η στροφή. Ουσιαστική προϋπόθεση, όμως, είναι να γίνει η μετακίνηση της συνείδησης. Να φύγουμε από την εσωστρέφεια και την εγωπάθεια, να καταλάβουμε επίσης ότι η δύναμή μας είναι πολύ πιο μεγάλη από τον φόβο μας. Άλλωστε, στον ίδιο δίσκο ο Θοδωρής γράφει επίσης: «Ξέφυγα από μένα, ναι και σώθηκα».
Με τον Θοδωρή Γκόνη πώς συναντηθήκατε;
Οι στίχοι του Θοδωρή μού άρεσαν πάντα. Στα τραγούδια του Ξυδάκη, του Περίδη, του Θαλασσινού, του Λειβαδά, όπου τους άκουγα μου άρεσε ότι οι στίχοι του οριοθετούν την ιστορία που περιγράφει. Μπορεί να γράφει για μια απλή ερωτική ιστορία, είναι όμως σαν να γνωρίζει καλά την Ιστορία του τόπου μας, του ανθρώπου, του κόσμου. Ο στίχος του έχει τη στιβαρότητα μιας λαϊκής αφήγησης στην οποία ταυτόχρονα ιριδίζει η ποίηση. Ταιριάξαμε από την ώρα που γνωριστήκαμε στο Φεστιβάλ Καβάλας.
Και από κει και πέρα το πήγατε από λάθος σε λάθος.
Το πρώτο «λάθος» ήταν τα «Δεύτερα», ένας δίσκος για λαϊκή ορχήστρα και ορχήστρα εγχόρδων, όπου καταλάβαμε ότι ταιριάζουν τα χνώτα μας, ότι έχουμε κοινή αγάπη για το λαϊκό τραγούδι, τους παλιούς τραγουδιστές, τους λαϊκούς συνθέτες και τις παλιές ιστορίες. Το δεύτερο λάθος ήρθε ως φυσικό επακόλουθο. Τα «Δύο λάθη» επιβεβαίωσαν τις μαγικές ιδιότητες του αριθμού 2 που μας έχουν κυριεύσει, μέσα από έναν δίσκο πιο ανοιχτό, με αναφορές όχι μόνο στην ελληνική μουσική αλλά και σε άλλα ιδιώματα της παγκόσμιας τραγουδοποιίας, και με έναν κιθαριστικό ήχο σε αντίθεση με τα «Δεύτερα», όπου κυριαρχούσαν τα έγχορδα και το μπουζούκι.
Ποιες είναι οι μαγικές ιδιότητες του αριθμού 2; Πού αναζητείς τη μαγεία σήμερα σε μια εποχή που κυριαρχούν οι δυσκολίες και η ασχήμια γύρω μας;
Ένα ζευγάρι, δύο φίλοι έχουν πολύ μεγαλύτερη δύναμη και από το άθροισμά τους και από τη μονάδα. Τη μαγεία την αναζητώ στον κόσμο των παιδιών, στους κοντινούς μου ανθρώπους, στην αγάπη, στη φύση και στη φαντασία κάποιων ανθρώπων που μπορούν να παρουσιάσουν μπροστά στα μάτια μας θαυμαστούς κόσμους. Η τέχνη, η μουσική, η ίδια η ζωή εντέλει είναι κάτι μαγικό.
Αναρωτιέμαι πόσο μαγική είναι η ζωή ενός καλλιτέχνη σήμερα.
Παλιότερα λέγαν ότι «η τέχνη σε θέλει μοναχόλυκο», με την έννοια ότι η μοναχικότητα είναι ιδανική συνθήκη για να δημιουργήσεις. Νομίζω το σύνολο των καλλιτεχνών στη χώρα αλλά και σε όλο τον κόσμο ζει μια πρωτόγνωρη κατάσταση. Η οικονομική κρίση που ζήσαμε, η πανδημία και τώρα ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση δημιουργούν έναν ασφυκτικό κλοιό στους ανθρώπους. Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες οι καλλιτέχνες είναι από τους πιο ευάλωτους κρίκους. Το θέμα της επιβίωσης είναι το πρωταρχικό και επειδή αυτή η κατάσταση διαρκεί αρκετά χρόνια τώρα, πολλοί εγκαταλείπουν, αλλάζουν επάγγελμα, μεταλλάσσονται σε κάτι άλλο. Στήριξη δεν υπήρχε ούτε αξιολογήθηκε σωστά ο ρόλος των καλλιτεχνών. Θα έλεγα ότι πήρε τον δρόμο που πήραν τα είδη πολυτελείας, τους αφήσανε, δηλαδή, μονάχους σε ένα παλιό ξεχασμένο ντουλάπι. Εγώ που είμαι από τους πιο τυχερούς κατάφερα να μείνω ενεργός. Πολλοί συνάδελφοι, όμως, δεν τα κατάφεραν. Πέρα, όμως, από το οικονομικό και τις δυσκολίες που βιώνουν όλοι οι καλλιτέχνες, υπάρχει και η δυσκολία της επικοινωνίας με το κοινό. Υπάρχει ένα χάος πληροφορίας στο οποίο είναι δύσκολο να διασταυρωθούν οι δρόμοι των καλλιτεχνών με το κοινό. Γι’ αυτό και ο ρόλος του ακροατή σήμερα είναι πιο νευραλγικός από παλιότερα. Πρέπει να ψάξει πολύ μέσα στο χάος για να εντοπίσει τα πράγματα που τον ενδιαφέρουν. Τα πράγματα θα ήταν πιο εύκολα αν υπήρχαν περισσότεροι χώροι πολιτισμού για να εκφραστούμε όλοι και κυρίως οι νεότεροι, αλλά και κανόνες στο παιχνίδι, δηλαδή σε ό,τι αφορά μια συγκροτημένη πολιτιστική πολιτική.
Το Διαδίκτυο δεν βοηθάει;
Βοηθάει αλλά αποσπασματικά, σε κάποιες περιπτώσεις όμως εντείνει το χάος, πολλές φορές δημιουργεί μια ψευδαίσθηση. Ο τρόπος με τον οποίο μοιράζεται η μουσική στους ζωντανούς χώρους δεν μπορεί να αντικατασταθεί ούτε με το live streaming ούτε με τις πληροφορίες και τις εικόνες του Διαδικτύου. Κακά τα ψέματα, η τέχνη διαδίδεται από στόμα σε στόμα. Πρέπει να γυρίσουμε πάλι στην εποχή που μπορούσες να νιώσεις την ανάσα του ανθρώπου.
