Το Deleuze and Guattari Studies είναι ένας διεθνής ακαδημαϊκός, ερευνητικός και εκπαιδευτικός οργανισμός που έχει πάρει το όνομα του από τα επώνυμα δύο σπουδαίων ψυχαναλυτών. Το δέκατο όγδοο συνέδριο του θα πραγματοποιηθεί από την Παρασκευή 10 μέχρι και την Κυριακή 12 Ιουλίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο με μία έκθεση πολυμεσικών έργων σχετικών με το θέμα του παράλληλα με τις ομιλίες.
Συνομίλησα για αυτό το συνέδριο με τον συνθέτη και sound artist Κωνσταντίνο Δαμιανάκη που εκτός από ομιλητής συμμετέχει και με μία εγκατάσταση του. Ο Κωνσταντίνος Δαμιανάκης είχε κλίση στις θετικές επιστήμες αλλά προτίμησε να ακολουθήσει μιαν άλλη, εκείνη της μουσικής. Αυτή εκδηλώθηκε πολύ νωρίς με σπουδές κιθάρας στην Αθήνα πριν επικεντρωθεί στην ηλεκτρική εκδοχή του οργάνου και συνεχίσει με σπουδές θεωρητικών και jazz. Ακολούθησαν σπουδές στην Αγγλία, μεταπτυχιακό στις ηχητικές τέχνες από το Πανεπιστήμιο Goldsmiths το 2020 όπου από το 2022 εκπονεί το διδακτορικό του και παράλληλα είναι διδάσκων ενώ είναι διπλωματούχος επίσης των ηχητικών τεχνών από το Πανεπιστήμιο Brunel. Εξαιτίας των σπουδών του εδώ και αρκετά χρόνια έχει μετοικήσει στο Λονδίνο όπου ζει και εργάζεται. Ο εικοσιεννιάχρονος δημιουργός κινείται σε ένα απόλυτα σύγχρονο ευρύ πλαίσιο, από την ηλεκτροακουστική μέχρι την ηλεκτρονική μουσική και την ambient. Κεντρική θέση στα ερευνητικά ενδιαφέροντα του έχει ο συγκρητισμός ακουστικής πολιτικής οικολογίας, τεχνητής νοημοσύνης και μουσικής πράξης που συχνά λειτουργεί τόσο ως πηγή έμπνευσης όσο και σαν δημιουργικό πλαίσιο των έργων του. Αυτά περιλαμβάνουν οργανικές συνθέσεις που κάποιες έχουν για θέμα ποιητικές συλλογές, μουσική για χορό και ηχητικές εγκαταστάσεις (installations) και αρκετές φορές περνούν από τον χώρο της πρωτοπορίας στην αμιγώς avant garde. Είναι συνιδρυτής με την Carolina Cury – με την οποία συνεργάζονται τακτικά και με ποικίλους τρόπους - του ηλεκτρονικού διδύμου Hypereyess και επίσης της πειραματικής κολεκτίβας SubPhonics. Τέλος έχει και εκπαιδευτικό έργο με έμφαση στις εφαρμογές για παιδιά της μουσικής πράξης και ακρόασης.
Πες δύο λόγια για την ταυτότητα και το περιεχόμενο του συνεδρίου.
Ο τίτλος του 18ου Διεθνούς Συνεδρίου Ντελεζο-Γκουαταρικών Σπουδών είναι Trasversality: Ethics and Politics. Θα πραγματοποιηθεί στο Πάντειο Πανεπιστήμιο με τη συνεργασία του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του, του Τμήματος Πολιτισμού, Δημιουργικών Μέσων και Βιομηχανιών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και των Εκδόσεων του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Διοργανώνεται από την Εταιρία Ντελεζο-Γκουαταρικών Σπουδών της Αθήνας.
Η έννοια της transversality είναι ένας τρόπος σκέψης και πράξης αλλά και μια δυναμική που διατρέχει τις σύγχρονες κοινωνίες τόσο οριζόντια όσο και κάθετα;
Transversality, «το εγκάρσιο» ή «η εγκαρσιότητα» στην ελληνική γλώσσα, είναι μια πολυεπίπεδη έννοια που εισήγαγε ο Φελίξ Γκουαταρί στο πλαίσιο της ψυχανάλυσης. Αφορά το άνοιγμα των δομών φέρνοντας στο προσκήνιο τις δυνάμεις που τις διαπερνούν εγκάρσια αλλά συχνά χάνονται στο υπόβαθρο ή στο περιβάλλον των δομών. Για παράδειγμα θεωρούσε ότι η κεντρική τότε ψυχαναλυτική έννοια της μεταβίβασης (transference) έβαζε παρωπίδες στην αναλυτική διαδικασία περιορίζοντάς την στο δίπολο αναλυτή - αναλυόμενου (με τα πάντα να καταλήγουν στον μύθο του Οιδίποδα) ενώ η αντικατάστασή της με την εγκαρσιότητα θα άνοιγε την ανάλυση στις επιρροές του περιβάλλοντος (οι θεσμοί, ο χώρος κ.ά.) επιτρέποντας έτσι την πολυδιάστατη κατανόηση του υποκειμένου. Ετσι η εγκαρσιότητα ορίζεται ως η τάση προς την μέγιστη επικοινωνία μεταξύ ακόμα και των πιο απόμακρων διαφορετικών επιπέδων και θέσεων χωρίς όμως να παραμερίζονται οι διαφορές για χάρη μιας φαντασιακής ενοποιητικής ταυτότητας, κάτι που επίσης αντιτίθεται στις κάθετες δομές αλλά και στις «κλειστές» οριζόντιες κατηγοριοποιήσεις. Ατή η έννοια ανοίγει νέους δρόμους προς πολλαπλές κατευθύνσεις στο φιλοσοφικοπολιτικό έργο του Φελίξ Γκουαταρί και του Ζιλ Ντελέζ αλλά και σε πιο σύγχρονες πρακτικές και τρόπους σκέψης. Μια από τις σύγχρονες θεωρίες που με ενδιαφέρουν προσωπικά είναι ο μετα-ανθρωπισμός της Ρόζι Μπραϊντότι σύμφωνα με την οποία είμαστε πάντα εγκάρσια ενταγμένοι/ες σε ζωικές, πλανητικές, και τεχνολογικές σχέσεις.
Η AI είναι ένα από τα αντικείμενα του συνεδρίου ή έστω θα το απασχολήσει;
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί κεντρικό θέμα του συνεδρίου αλλά θα αναφερθούν σε αυτήν αρκετοί/ές ομιλητές/ιες και δημιουργοί. Μερικά από τα ζητήματα που θα συζητηθούν είναι το πώς λειτουργεί ο αλγόριθμος ως συναρμογή κοινωνικού ελέγχου και χειραγώγησης, το αν θα μπορούσε η AI να εξελιχθεί όχι ως εργαλείο αλλά σαν δρων παράγοντας εντός μίας συμβιωτικής σχέσης με τον άνθρωπο, το αν θα μπορούσαμε να την κατευθύνουμε προς την απελευθέρωση της επιθυμίας, τον ρόλο της στην παραγωγή της μανόσφαιρας (manosphere) εντός των διαδικτυακών μέσων και το πώς τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLM) εντάσσονται εγκάρσια στην παραγωγή της υποκειμενικότητας. Τα έργα που έχουν κάποια σχέση με την AI θίγουν ζητήματα όπως το πώς τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα κατευθύνουν τον δημόσιο διάλογο μεταξύ του ομοιώματος και του αυτοσχεδιασμού, το πώς η πορνογραφική εφαρμογή της τεχνητής νοημοσύνης επιβάλλεται στη επιθυμητική, λιμπιντική και φαντασιακή διάσταση της κοινωνίας ή ακόμα και του ίδιου του σώματος και τέλος μία κριτική της τεχνητής νοημοσύνης από την στοιχειώδη οπτική του νερού που είναι το θέμα της εγκατάστασης που δημιουργήσαμε από κοινού με την Natalia Janula.
Ποιο είναι περιληπτικά το θέμα της δικής σου ομιλίας;
Το θέμα του Reading a Wave, το οποίο είναι μέρος της έρευνας για το διδακτορικό μου, είναι μία πειραματική από-οικειοποίηση της μηχανικής ακρόασης (είναι ο όρος που χρησιμοποιείται για τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μουσικής και ήχου) μέσω του νερού. Σύμφωνα με την κρατούσα θέση της AI και της μηχανικής ακρόασης η σχετική τεχνολογία μαθαίνει να λειτουργεί «σαν τον άνθρωπο», κάτι που για εμένα είναι αρκετά προβληματικό. Ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή το νερό αναδύεται εγκάρσια βραχυκυκλώνοντας τα τεχνοκρατικά αφηγήματα μέσα από ένα παράδοξο δίλημμα. Από τη μία το νερό είναι η αστείρευτη πηγή της στοιχειώδους τυχαιότητας στην βάση των βιολογικών σωμάτων χωρίς την οποία η AI δεν μπορεί να φτάσει την δημιουργική πολυπλοκότητα που υποτίθεται ότι προσπαθεί να προσομοιώσει. Aπό την άλλη η τεχνητή νοημοσύνη είναι και αυτή ένα «υδάτινο σώμα» (μία νέα έρευνα προβλέπει ότι μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια η κατανάλωση του νερού από την τεχνητή νοημοσύνη θα φτάσει τον όγκο που χρειάζονται 1.3 δισεκατομμύρια άνθρωποι για να επιβιώσουν!) που όμως έχει ως συνέπεια την μόλυνση και καταστροφή του πλανήτη. Είναι κάτι σαν το άγγιγμα του Μίδα, ο διεθνής μηχανισμός της τεχνητής νοημοσύνης μετατρέπει οτιδήποτε για το οποίο «νοιάζεται» σε κάτι πολύτιμο και ταυτόχρονα νεκρό. Το Reading a Wave προκαλεί το κοινό να αντιμετωπίσει αυτό το παράδοξο.
Περίγραψε συνοπτικά την εγκατάσταση σου και πες με ποιο τρόπο λειτούργησε ως έμπνευση της το διήγημα του Ιταλο Καλβίνο που της έδωσε τον τίτλο.
Οι ιστορίες του Ιταλο Καλβίνο έχουν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τις σύγχρονες θεωρίες του νερού όπως τον υδροφεμινισμό της Astreida Neimanis και την Υδροδίκη (hydrojustice) του Ανδρέα. Φιλιππόπουλου -Μιχαλόπουλου ένα βιβλίο του οποίου μάλιστα μεταφράζω αυτή την περίοδο. Στο κεφάλαιο με τίτλο Lettura di un’onda (Διαβάζοντας ένα κύμα) από το έργο του «Palomar» παρατηρούμε τον κεντρικό χαρακτήρα να αδυνατεί να. εντάξει το νερό της θάλασσας σε ένα ολοκληρωμένο αναλυτικό πλαίσιο κατανόησης καθώς είναι άφατο, αχανές, ανείπωτο και διαφεύγει από κάθε υπολογισμό. Στη συνέχεια του βιβλίου ο Palomar παρατηρεί ένα αλλόκοτο πλάσμα κλεισμένο μέσα σε ένα ενυδρείο κάποιου ζωολογικού κήπου και αναρωτιέται αν τα έντονα συναισθήματα που του προκαλεί το θέαμα αντιστοιχούν στον άνθρωπο που στρέφει το βλέμμα του πέρα από τα ανθρώπινα όρια. Αντιστρέφοντας την λειτουργεία της επιφάνειας του ενυδρείου συμπεραίνει ότι «πέρα από το τζάμι κάθε ενυδρείου βρίσκεται ο κόσμος όπως ήταν πριν την ύπαρξη του ανθρώπου ή και μετά από αυτή δείχνοντας έτσι ότι ο ανθρώπινος κόσμος δεν είναι ούτε ατέρμων ούτε μοναδικός». Στην εγκατάσταση λοιπόν προκαλούμε αυτές τις δύο εμπειρίες. Ανάμεσα από τα αλλόκοτα πλάσματα από σιλικόνη που δημιούργησε η Natalia Janula βρίσκεται ένα ενυδρείο γεμάτο νερό μέσα στο οποίο βρίσκεται ένα υδρόοφωνο που το συνδέει σε ένα «σπιτικό» αλγοριθμικό μοντέλο ποίησης, τέτοιο δηλαδή που δεν χρησιμοποιεί μεγάλα εμπορικά μοντέλα ούτε χρειάζεται την υπολογιστική δύναμη των data centers αλλά με την διαδικασία να λειτουργεί τοπικά και τα δεδομένα να έχουν συλλεχθεί συλλογικά και με συναίνεση, κάτι που ανταποκρίνεται στην επαφή των επισκεπτών/ιών με το νερό δημιουργώντας μία αλλόκοτη ποίηση. Θα μπορούσαμε άραγε να προσεγγίσουμε την τεχνητή νοημοσύνη όχι ως ένα αναλυτικό «μαύρο κουτί» στο οποίο έχουν πρόσβαση μόνον οι τεχνοκράτες αλλά σαν ένα «γυάλινο κουτί» το οποίο ενεργοποιεί τη φαντασία και την επιθυμία μας για το τι θα μπορούσαμε να γίνουμε και να κάνουμε;
Πώς ήρθες σε επαφή με την Natalia Janula και τι βρήκες τόσο ενδιαφέρον στο έργο της και σε έκανε να συνεργαστείς μαζί της;
Με την Natalia γνωριστήκαμε στην σκηνή του νοτιοανατολικού Λονδίνου. Έχουμε παρόμοιες δημιουργικές ανησυχίες αλλά πολύ διαφορετικές μεθόδους και εκφραστικά μέσα. Έτσι αρχίσαμε τη συνεργασία μας, με συμπληρώνει το στοιχείο του παιχνιδιού που την χαρακτηρίζει ενώ τα «παράλογα» αντικείμενά της λειτουργούν αντιστικτικά στις υπολογιστικές μεθόδους που συχνά χρησιμοποιώ.
Κεντρική θέση στο installation όπως και σε άλλα έργα σου έχει η AI. Θεωρείς ότι αλλάζει την μουσική εμπειρία ως προς την δημιουργία και εκτέλεση, την ακρόαση ή για αμφότερες τις πλευρές της διαδικασίας;
Δεν συμφωνώ ότι σε αυτό ή άλλα έργα μου έχει κεντρική θέση η τεχνητή νοημοσύνη, άλλωστε δεν πιστεύω ότι η AI είναι καν μια άλλη πραγματικότητα. Με ενδιαφέρει όμως το πώς η μυθολογία της τεχνητής νοημοσύνης μπλοκάρει την συλλογική φαντασία και πράξη. Η νοημοσύνη είναι στην καλύτερη περίπτωση κάτι δευτερεύον, ένα επιφαινόμενο, ή, πιο συχνά, ένας μύθος που κάνει διάφορες μορφές μηχανικής εκμετάλλευσης και αυτοματοποίησης της εργασίας να φαίνονται ως κάτι δελεαστικό. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η τέχνη ως μία πολυμήχανη διαδικασία, κάτι που ενεργοποιεί το γίγνεσθαι και τις πιο απρόβλεπτες διασυνδέσεις.
Φοβάσαι ότι η AI θα κάνει την δημιουργία και/ή την ακρόαση μουσικής να χάσουν την ανθρώπινη διάσταση τους; Σε ανησυχεί το ότι η ΑΙ μπορεί να υποκαταστήσει τον άνθρωπο στην κάθε είδους δημιουργία;
Δεν ανησυχώ ιδιαίτερα για αυτό. Σίγουρα η ΑΙ υποκαθιστά προς στιγμήν πάρα πολλές θέσεις δημιουργικής εργασίας αλλά ευελπιστώ ότι όσοι/ες παίρνουν τις σχετικές αποφάσεις θα καταλάβουν ότι τελικά χρειάζεται ακόμα περισσότερη δουλειά για την επιμέλεια και τις διορθώσεις του αποτελέσματος. Μια πλευρά του θέματος που με ενδιαφέρει πολύ είναι όταν τα διαφορετικά στοιχεία υπεισέρχονται το ένα στο άλλο, όταν η «ανθρώπινη» δημιουργία μετατρέπει τον άνθρωπο σε κάτι μη ανθρώπινο ή όταν η αποτυχία της τεχνητής νοημοσύνης προκαλεί πιο ενδιαφέροντα και ανθρώπινα, ενίοτε και εντελώς νέα, αποτελέσματα. Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο είναι το πόσο συντελεί η AI στην εντατικοποίηση διαφόρων μορφών απ-ανθρωπισμού. Ενα έκθεμα του συνεδρίου, το XXX Machina της Erin Robinson, βραβευμένο από την Ars Electronica το 2025, απεικονίζει την αλγοριθμική βία στην οποία εκτίθεται το γυναικείο σώμα από τον συνδυασμό του πατριαρχικού και αλγοριθμικού βλέμματος. Το κοινό θα μπορεί να επισκεφθεί αυτή την εγκατάσταση στον εκθεσιακό χώρο «ististist» στα Εξάρχεια από τις 9 μέχρι και τις 12 Ιουλίου, 7 – 10 μ.μ. Επίσης στο Reading a Wave έχω ανασυναρμολογήσει μία μορφή μηχανικής ακρόασης που χρησιμοποιείται για την παρακολούθηση και την εξαγωγή προσωπικών δεδομένων ακριβώς επειδή λειτουργεί έξω από τον (θεωρητικά) ακουστό κόσμο του ανθρώπου, το λεγόμενο ultrasonic beacon ecosystem. Συνοπτικά αυτό το σύστημα δουλεύει με τον συνδυασμό υπερηχητικών πομπών εγκατεστημένων σε διάφορες τοποθεσίες (σε μαγαζιά, κοντά σε συγκεκριμένα προϊόντα ή ακόμα και σε συναθροίσεις ή διαδηλώσεις) και με μικρο-λογισμικά κρυμμένα στα βάθη του κώδικα καθημερινών εφαρμογών του τηλεφώνου οι οποίες ενημερώνουν τους κατασκευαστές τους ότι ο τάδε χρήστης βρίσκεται στην χ τοποθεσία, μία πληροφορία που μπορεί στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί για διάφορους σκοπούς. Στο Reading a Wave φέρνουμε στην επιφάνεια αυτή την ανεπαίσθητη μηχανική ακουστική οικολογία ως το πεδίο επικοινωνίας μεταξύ του κόσμου της εγκατάστασης και του κοινού. Η μηχανική ποίηση που προανέφερα απαγγέλλεται από τα πλάσματα κωδικοποιημένη ως ένα υπερηχητικό σήμα το οποίο μπορεί να μετατραπεί σε κείμενο στην οθόνη ενός κινητού τηλεφώνου με το σκανάρισαμα ενός QR. Αναδεικνύονται ζητήματα σχετικά με τους μηχανισμούς ελέγχου που χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη ακριβώς επειδή λειτουργεί σε διαφορετικά από τα «ανθρώπινα» επίπεδα και συνθήκες.
Ένα από τα στοιχεία της εγκατάστασης αλλά και άλλων έργων σου είναι η ακρόαση σε ένα μετα-ανθρώπινο περιβάλλον. Αυτό οφείλεται στην απογοήτευση σου από το ανθρώπινο είδος ή σε μια διευρυμένη περιβαλλοντική συνείδηση;
Όχι, δεν οφείλεται στην απογοήτευση (γέλια). Περισσότερο οφείλεται στην περιέργεια που μου προκαλεί η ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν είναι μία έτοιμη και ολοκληρωμένη απάντηση για το πως μπορείς να ζήσεις αλλά ένα ανοιχτό και μεταβατικό πεδίο πειραματισμού.
Και τα πιο άμεσα από τα προσεχή σχέδια σου;
Διακοπές! Με μερικά διαλείμματα γιατί έχω κάποιες συναυλίες με την Carolina Cury με τα τραγούδια από το album της «GLISSBLISS» στο οποίο έκανα την παραγωγή και μόλις κυκλοφόρησε και σε βινύλιο. Παράλληλα ολοκληρώνω μια νέα ανασύνθεση έργων του Μπαχ και του Σοπέν ενώ τέλος ετοιμάζονται δύο εκδόσεις για το φθινόπωρο, ένα κείμενο που έγραψα για τον συλλογικό τόμο «Listening Glossary» των εκδόσεων Silver Press και την ελληνική έκδοση (από τις εκδόσεις Πατάκη) του «Δωρίζοντας Μούρα» της Robin Wall Kimmerer την οποία μεταφράζω και επιμελούμαι.
