Συνέντευξη στην Άννα Μαρία Μερλό*
Λείπουν κάτι παραπάνω από τρεις μήνες για τις ευρωεκλογές και περίπου σε όλες τις χώρες οι δημοσκοπήσεις δείχνουν τον κίνδυνο της ανόδου της αντιευρωπαϊκής ψήφου της Άκρας Δεξιάς (...)
Μιλάμε για αυτό το θέμα με τον Ετιέν Μπαλιμπάρ, επίτιμο καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας και Ηθικής του Πανεπιστημίου του Δυτικού Παρισιού και του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας Ίρβιν.
- Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το ένα τρίτο του επόμενου Ευρωκοινοβουλίου θα μπορούσε να καταληφθεί από αντιευρωπαίους ευρωβουλευτές. Είναι οι τελευταίες συνέπειες της κρίσης, που ακόμη δεν τελείωσε, όπως αντιθέτως προσπαθούν να μας καθησυχάσουν οι ευρωπαϊκές αρχές;
- Τις δημοσκοπήσεις θα πρέπει να τις παίρνουμε με προσοχή. Στη Γαλλία η τελευταία δείχνει πρώτο το Εθνικό Μέτωπο, ανάμεσα στο τριγωνικό παιχνίδι Σοσιαλιστές PS, Δεξιά UMP και ακροδεξιά FN, με δυστυχώς τα μικρότερα κόμματα, Ευρώπη - Οικολογία και Μέτωπο της Αριστεράς, να χάνουν ταχύτητα. Σε αυτές τις εκλογές θα δούμε να μπαίνουν μαζικά στο προσκήνιο, πάνω-κάτω με σημαντικές δυνάμεις, οι αντιευρωπαϊστές. Μήνυμα ότι η κρίση δεν τελείωσε, ή μάλλον ότι τώρα αρχίζει. Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα είδος ιστορικής διχάλας: η ίδια της η ύπαρξη αμφισβητείται, κάτι για το οποίο, ακόμη και εάν δεν έχουμε αυταπάτες για τις σχέσεις δύναμης, είναι σημαντικό να παρουσιάσουμε εναλλακτικές πολιτικές και διανοουμενίστικες λύσεις για να τις κάνουμε να ακουστούν στην πολιτική συζήτηση.
Από την αρχή της κρίσης, πριν από τρία χρόνια, είχα χρησιμοποιήσει σε ένα άρθρο τον όρο "ευρωπαϊκός λαϊκισμός", μια έκφραση αρκετά επικίνδυνη: ήθελα να πω ότι έπρεπε να δώσουμε έκφραση στις ανησυχίες, το άγχος, τον θυμό των ευρωπαϊκών λαϊκών τάξεων, που δεν είναι παρούσες μόνο στον Νότο. Και στη Γαλλία υπάρχει μια απόρριψη του τρόπου που η ηγεμονική τάξη διαχειρίζεται την ευρωπαϊκή οικοδόμηση και τις εθνικές πολιτικές.
Για να ακριβολογήσω, μιλάμε ακόμη για αντιλαϊκισμό, μιας και ο λαϊκισμός ενσαρκώνεται από την Άκρα Δεξιά (...) Υπάρχει η ανάγκη αντίστασης και διαμαρτυρίας, αλλά δυστυχώς η περισσότερο ορατή δυνατότητα προσφέρεται από τη Δεξιά και την Άκρα Δεξιά, παρόλο που δεν βρισκόμαστε στη δεκαετία του '30, η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, δεν υπάρχει ένα ισχυρό φασιστικό κόμμα, αλλά είμαστε απέναντι σε μια ηθική κρίση που μπορεί να διευκολύνει πολύ επικίνδυνες αποκλίσεις στην κοινή γνώμη.
- Η Αριστερά παρουσιάζει τον Έλληνα Αλέξη Τσίπρα ως υποψήφιο για την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Εσείς υπογράψατε ένα κάλεσμα υπέρ αυτής της πρότασης. Η επιλογή ενός Έλληνα έχει και μια συμβολική αξία;
- H υποψηφιότητα του Τσίπρα αποτελεί έναν τρόπο να ασκήσουμε κριτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς να είμαστε αντιευρωπαίοι. Ας μην έχουμε ψευδαισθήσεις, δεν θα εκλεγεί στην προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αλλά συμβολικά είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει ένα όνομα γύρω από το οποίο οι πολιτικές δυνάμεις και η στήριξή τους να ενωθούν σε όλη την Ευρώπη για να εκφράσουν την ανάγκη για μια πραγματική εναλλακτική λύση στη σημερινή πολιτική, που περιλαμβάνει την πρόταση να επαναθεμελιώσουμε την Ευρώπη σε νέες δημοκρατικές και κοινωνικές βάσεις. Μου φαίνεται ότι ο Τσίπρας μπορεί να είναι ένας καλός εκπρόσωπος. Πρέπει να πάρουμε το μάθημα από την ελληνική κρίση και την καταστροφή της χώρας από την πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με νεοφιλελεύθερες πολιτικές.
- Λοιπόν, δεν χάθηκαν τα πάντα:
- Δεν πρέπει να βλέπουμε την ευρωπαϊκή οικοδόμηση από τη δεκαετία του '50 μέχρι σήμερα σαν μια γραμμική πορεία. Υπήρξαν αλλαγές στην κατεύθυνσή της, ακόμη και διακλαδώσεις. Παρόλο που δεν είναι απολύτως σωστό να πούμε ότι η Συνθήκη της Ρώμης ήταν κοινωνική, ωστόσο συνέπεσε με τη στιγμή ανάπτυξης του κοινωνικού κράτους στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Προσέφερε κάποια προστασία. Αυτή η κατάσταση ανατράπηκε σήμερα.
Μετά το 1989, με τη διεύρυνση προς Ανατολάς και τον θρίαμβο της παγκοσμιοποίησης η Ευρωπαϊκή Ένωση εργάζεται συστηματικά για την καταστροφή των κοινωνικών δικαιωμάτων. Είμαι σύμφωνος με τον Λουίτζι Φεραγιόλι, που μιλά για απο-συνταγματοποίηση. Η κοινωνική πρόνοια ήταν στη Δύση μια συνιστώσα των συνταγμάτων. Οι σχέσεις δύναμης αντιστράφηκαν. Η αποφασιστική στιγμή ήταν τη δεκαετία του '80, η μεγάλη Ευρωπαϊκή Επιτροπή του Ντελόρ, ο συμβιβασμός ανάμεσα στους σοσιαλδημοκράτες και τους χριστιανοδημοκράτες των περιόδων Σμιτ - Ζισκάρ, Μιτεράν - Κολ, που ουσιαστικά αντιστράφηκε διά του κοινού νομίσματος και των επιθέσεων στην κοινωνική Ευρώπη. Η Ευρώπη άρχισε να λειτουργεί σαν εργαλείο του παγκοσμιοποιημένου ανταγωνισμού στο εσωτερικό του ίδιου του ευρωπαϊκού χώρου.
Η κρίση του 2008 υπογράμμισε αυτό το γεγονός. Η ελληνική περίπτωση το αποδεικνύει. Οι κυρίαρχες ευρωπαϊκές χώρες απέρριψαν την αλληλεγγύη, έκαναν έκκληση στο ΔΝΤ, η τρόικα μεταχειρίζεται ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες με τον ίδιο τρόπο που μεταχειρίστηκαν τις καταχρεωμένες χώρες του Τρίτου Κόσμου. Η ευρωπαϊκή οικοδόμηση παραμέλησε την αλληλεγγύη και εργάστηκε ξεκάθαρα για να καταστρέψει την ευρωπαϊκή ενότητα: η Ευρώπη είναι διασπασμένη, άνιση ανάμεσα στις περιφέρειές της, τα συμφέροντα ενός τμήματος είναι σε απόλυτη αντίθεση με αυτά του άλλου.
Εάν γυρίσουμε να δούμε το παρελθόν σε παγκόσμιες διαστάσεις, το 1945 η ευρωπαϊκή επιφάνεια ήταν διαιρεμένη στα δύο από τον Ψυχρό Πόλεμο, που τη διαχώριζε ένας τοίχος, ενώ σήμερα η Ευρώπη δεν είναι πια διαχωρισμένη από έναν τοίχο, αλλά από μια τάφρο ανάμεσα στον πλούτο και τη φτώχεια, ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο, με την περαιτέρω επιπλοκή ότι αυτός ο διαχωρισμός πραγματοποιείται και στο εσωτερικό της κάθε χώρας. Πρόκειται για ένα οικονομικό και κοινωνικό κάταγμα, που έχει ακόμη την τάση να τονίζει περαιτέρω τις περιφερειακές διαφορές. Οι ειδικοί μάς λένε ότι ένα κοινό νόμισμα δεν μπορεί να υπάρχει εάν δεν υπάρχει μια ανάλογη οικονομική πολιτική, αλλά δεν μπορεί να υπάρχει ούτε όταν μερικοί εκμεταλλεύονται τους άλλους.
- Η Γερμανία έχει τις περισσότερες ευθύνες;
- Η Γερμανία εκμεταλλεύτηκε σε τεράστιο βαθμό την Ευρωζώνη για να δημιουργήσει μια εσωτερική αγορά στην Ευρωπαϊκή Ένωση και για τις εξαγωγές της. Η Γερμανία εκμεταλλεύτηκε τα spread στα επιτόκια, που της επιτρέπει να δανείζεται με αρνητικά επιτόκια και μετά την ενοποίηση, της γερμανικής και της ευρωπαϊκής, η Γερμανία, που είχε παγιωμένες βιομηχανικές βάσεις, κατάφερε να σταθεροποιήσει σχέσεις υπεργολάβου με την Ανατολική Ευρώπη, που της επιτρέπει να παράγει με πολύ προνομιακά επίπεδα μισθών.
Αλλά κανένα από αυτά τα προνόμια δεν μπορεί να διαρκέσει απεριόριστα. Όλη η Ευρώπη έχει ανάγκη από μια εξισορροπημένη ανάπτυξη. Παρόλο που η έννοια του σχεδιασμού θεωρείται πια ένας παραλογισμός, εάν όχι έγκλημα από την κυρίαρχη ιδεολογία, θα πρέπει να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε ότι η Ευρώπη έχει ανάγκη από μια κοινή οικονομική πολιτική, που απαιτεί έναν ελάχιστο σχεδιασμό. Αντίθετα, καμία από τις συνταγές που εφαρμόστηκαν μέχρι σήμερα για να επιλύσουν την κρίση δεν βελτίωσε την κατάσταση.
Δεν εξυπηρετεί σε τίποτα να κάνουμε τις Κασσάνδρες, αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει τον κίνδυνο της διάλυσης. Ανάμεσα στους ανταγωνισμούς μεταξύ τάξεων, εθνών και περιφερειών, οι λύσεις αποτελούνται από τεχνικές προτάσεις νομισματικής πολιτικής και τεχνοκρατικού αυταρχισμού στην πολιτική. Οι λαοί έχουν πράγματι συμφέρον να πάει ο καθένας μεμονωμένος; Δεν νομίζω ότι συμφέρει κανέναν, ούτε τους λαούς που υποφέρουν περισσότερο, όπως οι Έλληνες. Η μόνη λύση είναι να κάνουμε ένα μπλόκο μαζί, να οικοδομήσουμε αντιεξουσίες και να μην διαλυθούμε σε έναν κατακερματισμό κρατών. Δεν είμαι αισιόδοξος, αλλά οπαδός για μια ευρωπαϊκή οικοδόμηση υπό τη συνθήκη να υπάρξουν εναλλακτικές πολιτικές και που θα αντιμετωπίσουν το γρηγορότερο τις συνέπειες της κρίσης (...)
* Η συνέντευξη του Ετιέν Μπαλιμπάρ στην Άννα Μαρία Μερλό δημοσιεύτηκε στο «Μανιφέστο» την Κυριακή 2 Φεβρουαρίου 2014. Η δημοσιογράφος είναι ανταποκρίτρια της ιταλικής αριστερής εφημερίδας στο Παρίσι.
Μετάφραση - απόδοση: Αργύρης Παναγόπουλος
