Από τους σημαντικότερους θεατρανθρώπους της χώρας, σκηνοθέτης και ηθοποιός με σημαντική διαδρομή, με παράσημα στην τέχνη του και ευκρινή δημόσιο λόγο, ο Θανάσης Παπαγεωργίου ποτέ δεν κρύφτηκε από την εποχή του. "Ο λαός έξω από το Εφετείο έδειξε τη δύναμή του" λέει ορθά-κοφτά για την ιστορική στιγμή της ετυμηγορίας στη δίκη της Χρυσής Αυγής. Και δεν διστάζει να τοποθετηθεί με σαφήνεια απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις. Ρωτάει με νόημα τον Κ. Μαρκουλάκη "σε ποιον κόσμο ζεις, αγαπητέ συνάδελφε", θεωρώντας πως "είναι τουλάχιστον απαράδεκτο και προσβλητικό να λες ότι τώρα που η Δικαιοσύνη αποφάνθηκε πείστηκα ότι υπάρχει το κτήνος".
Το καλοκαίρι αναμετρήθηκε με τον Μπέκετ. Τον χειμώνα δεν γνωρίζει αν και πότε θα ανοίξει το θέατρο "Στοά". Καθώς μοιράζεται την αγωνία και την αβεβαιότητα που βιώνει αυτή την περίοδο της πανδημίας ο καλλιτεχνικός κόσμος, ο Θανάσης Παπαγεωργίου ομολογεί ότι "ο Έλληνας καλλιτέχνης πεινάει και, το χειρότερο απ' όλα, είναι ότι δεν ξέρει τι του ξημερώνει αύριο". Και δεν κρύβει τους φόβους του. "Η πολιτική αυτής της κυβέρνησης με τρομάζει" λέει, ωστόσο ελπίζει πάντα στην ομορφιά της δημιουργίας και τη δύναμη της συλλογικής διεκδίκησης.
Ποιες ήταν οι πρώτες σας σκέψεις στο άκουσμα της ετυμηγορίας του Εφετείου;
Καταρχάς δεν περίμενα άλλη απόφαση από αυτήν, γιατί δεν πιστεύω ότι θα έβαζε κανείς το χέρι του στη φωτιά για να πάρει μια άλλη απόφαση. Δεν συνέφερε κανέναν. Βεβαίως, αυτή η απόφαση κι εμένα, μαζί με όλο τον κόσμο, με γεμίζει χαρά και ελπίδα και ταυτόχρονα ευθύνη. Πιστεύοντας ότι αυτά τα μορφώματα δεν γεννιούνται έτσι ξαφνικά και χωρίς λόγο αλλά προέρχονται και από ένα έλλειμμα δημοκρατίας, νομίζω ότι η απόφαση αυτή υποχρεώνει τη Δημοκρατία να αναλογιστεί τις ευθύνες της και να κάνει αυτό που πρέπει για μην ξανασυμβεί. Όμως πιστεύω ότι ακόμα υπάρχουν πολλά κατάλοιπα αυτού του μορφώματος τα οποία κατέχουν θέσεις εξουσίας, που επηρεάζουν και διαμορφώνουν και που καλύπτονται πίσω από το πέπλο του κοινοβουλευτισμού. Δυστυχώς, συναντάμε τέτοιες περιπτώσεις και στους δημοσιογραφικούς και στους καλλιτεχνικούς κύκλους και, νομίζω, σε κάθε τομέα της δημόσιας ζωής. Κι έτσι ακούγονται πράγματα που δεν περιμένεις να ακουστούν, που δεν περιμένεις καν να τα σκεφτεί κανείς. Και λυπάμαι που θα αναφερθώ σε φράση επώνυμου συναδέλφου, αλλά είναι τουλάχιστον απαράδεκτο και προσβλητικό να λες πως τώρα που η Δικαιοσύνη αποφάνθηκε πείστηκα ότι υπάρχει το κτήνος. Είναι αδιανόητο ένας άνθρωπος που ασχολείται με τον πολιτισμό να μην έχει δει, σ' αυτή την ηλικία, εκείνο το πρόσωπο του τέρατος που ανέφερε ο Μάνος Χατζιδάκις. Τότε το πρώτο ερώτημα που γεννιέται είναι "σε ποιον κόσμο ζεις, αγαπητέ συνάδελφε;".
Σας εντυπωσίασε ο κόσμος που συγκεντρώθηκε;
Δεν περίμενα να συμβεί κάτι διαφορετικό, γιατί εγώ το τέρας το βλέπω καθημερινά γύρω μου και ξέρω πόσο πνιγμένος είναι σήμερα ο πολίτης, άρα απλώς μας δόθηκε μια ευκαιρία να εκφραστούμε. Όπως δεν εντυπωσιάστηκα και με την αντίδραση της αστυνομίας, που δεν άφησε αυτόν τον λαό να χαρεί τη νίκη του και του τη βρόμισε με τις γνωστές πρακτικές της. Και δεν εντυπωσιάστηκα, διότι στο μυαλό τού κάθε Χρυσοχοΐδη αυτός ο λαός που συγκεντρώθηκε την Τετάρτη είναι εχθρός του και όχι συμπολίτης του.
Μπορείτε να αναπνεύσετε αυτή την περίοδο;
Από το 1944, που ήμουν μόνο οκτώ χρόνων, νιώθω ότι δεν μπορώ να αναπνεύσω. Μετά τους Γερμανούς ναζί, βρέθηκα στην αγκαλιά μερικών ΕΛΑΣιτών που τους κυνήγησαν ανηλεώς οι Άγγλοι. Από τότε το μόνο που θυμάμαι είναι ένα δεξιό κράτος σε όλες του τις εκφάνσεις, που με θεωρεί παρακατιανό κοινωνικά, πολιτικά, καλλιτεχνικά, επειδή αντιδρώ και πολεμάω την ιδεολογία του. Γεννήθηκα μέσα στον ναζισμό και, 70 χρόνια μετά, ο ναζισμός ζει και βασιλεύει και πολύ φοβάμαι ότι τείνει να γίνει, παγκοσμίως, πιο δυνατός απ' ό,τι ήταν. Δεν μπορώ να μην τρομάζω με τον Μπολσονάρου ή τον τρελό Τράμπ ή τη συμφεροντολογική Ευρώπη, που το μόνο που κάνουν είναι να πριμοδοτούν την επιβολή αυτού του υπερκαπιταλισμού που δεν τον χωράει ο νους του ανθρώπου.
Σ' αυτό το διεθνές σκηνικό ο άνθρωπος είναι εντελώς αδύναμος;
Όχι, ο άνθρωπος έχει ένα πολύ δυνατό μυαλό, που προσπαθούν να το πολεμήσουν δημιουργώντας του πρακτικές ανάγκες, οι οποίες τον απομακρύνουν από οτιδήποτε δημιουργικό.
Μέσα σ' αυτή τη συνθήκη ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης, του καλλιτέχνη, του διανοούμενου;
Ξέρουμε πολύ καλά ποια είναι η αποστολή της τέχνης και του καλλιτέχνη. Και οι άρχοντες ξέρουν πόσο επικίνδυνο είναι αυτό για τη διατήρηση της δύναμής τους. Η εξουσία δεν μπορεί να έχει καμία επαφή με την τέχνη και τα προϊόντα της, για τον πολύ απλό λόγο ότι ρόλος της τέχνης είναι η αμφισβήτηση. Γι' αυτό και η εξουσία προσπαθεί να βρει τρόπους για να ποδηγετήσει την τέχνη, να την ελέγξει και να την κατευθύνει. Μην επιχορηγώντας την τέχνη την αναγκάζεις να πεινάσει, και ένας πεινασμένος καλλιτέχνης είναι πολύ εύκολο να γίνει υποχείριο. Φοβάμαι ότι αυτό, μελλοντικά, θα πάρει μεγάλες διαστάσεις, με αποτέλεσμα να αποδυναμωθεί ο ρόλος της τέχνης. Η μόνη ελπίδα είναι κάποιες μεμονωμένες φωνές, που πάντοτε θα βρίσκουν την ευκαιρία να αρθρώνουν λόγο, όπως έγινε από το 1970 και μετά, που τουλάχιστον το ελληνικό θέατρο, μιας και αφορά τον τομέα μου, έφερε μια ουσιαστική ανανέωση. Τόση και τόσο μεγάλη ώστε να θορυβηθεί ξανά το κατεστημένο, να δείξει τα δόντια του και να καταλήξουμε στη σημερινή κατάσταση, όπου όλη η προσπάθεια συνίσταται στο να κλείνουν τα στόματα με διάφορους τρόπους.
Τι εννοείτε;
Δεν μπορεί πια να επιβιώσει εύκολα ένα μικρό θέατρο. Κάποια στιγμή θα αναγκαστεί να ιδρυματοποιηθεί. Σας θυμίζω ότι το 1972 αυτό πήγε να γίνει με το Ίδρυμα Φορντ. Το αποτέλεσμα ήταν ότι δεκάδες προοδευτικοί καλλιτέχνες "σκοτωθήκανε" με κάποιες άλλες δεκάδες προοδευτικών καλλιτεχνών -ένας μικρός εμφύλιος δηλαδή- επειδή ενέδωσαν στους πειρασμούς της Κίρκης για να επιβιώσουν.
Όμως ο πολιτισμός, κακά τα ψέματα, χρειάζεται χρήματα. Πώς να αρνηθεί κανείς τη βοήθεια των ιδρυμάτων;
Έχετε δίκιο, ο πολιτισμός χρειάζεται χρήματα, όμως για να επιτελέσει την αποστολή του έχει ανάγκη από τα χρήματα που προβλέπονται από το σύνταγμα της χώρας, το οποίο ορίζει ρητά ότι η Πολιτεία είναι υποχρεωμένη να στηρίζει την τέχνη, και όχι από τα λεφτά ενός ιδιωτικού ιδρύματος, που κανείς δεν ξέρει ποιοι είναι οι βαθύτεροι στόχοι του.
Σήμερα, σε μια τόσο κρίσιμη περίοδο και δεδομένης της πανδημίας, η Πολιτεία έχει αρθεί στο ύψος της υποχρέωσής της απέναντι στον πολιτισμό και τους ανθρώπους του;
Δεν σας κρύβω ότι η πολιτική αυτής της κυβέρνησης με τρομάζει. Περισσεύει η αλαζονεία, η έπαρση, ο νεποτισμός, η διαπλοκή. Μια τέτοια κυβέρνηση δεν περιμένω να συμπεριφερθεί αλλιώτικα απέναντι στον πολιτισμό. Η πανδημία είναι το κερασάκι στην τούρτα και ένα πολύ ωραίο όπλο στα χέρια της εξουσίας για να τη χρησιμοποιήσει όπως εκείνη θέλει. Είναι βέβαιο ότι η πανδημία είναι πραγματική, όπως είναι βέβαιο ότι η εξουσία εκμεταλλεύεται την πανδημία. Αυτή τη στιγμή λοιπόν ο Έλληνας καλλιτέχνης πεινάει και το χειρότερο απ' όλα είναι ότι δεν ξέρει τι του ξημερώνει αύριο. Αυτή όλη η κατάσταση ισοδυναμεί με θάνατο, όχι μόνο πρακτικό αλλά, το κυριότερο, πνευματικό, στερώντας έτσι από την κοινωνία το οξυγόνο που την κρατάει στη ζωή. Ακούγεται λίγο εγωιστικό, αλλά πρέπει να το καταλάβουμε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς πνευματική τροφή. Είναι φανερό λοιπόν πού οδηγούμαστε και είναι φανερό ότι κάποια στιγμή θα γίνουμε υποχείρια ενός συστήματος που μισεί τον πολιτισμό. Τα παραδείγματα μας έρχονται το ένα πίσω από το άλλο. Η κατάργηση των καλλιτεχνικών μαθημάτων, η εχθρική στάση του υπουργείου Πολιτισμού απέναντι στους καλλιτέχνες, για να μην πω η ίδια η Παιδεία, όπως τείνει να λειτουργήσει, στην ουσία οδηγούν τον άνθρωπο στο να πάψει να σκέφτεται και τον καλλιτέχνη σε αφανισμό.
Ένα μότο του Μπέκετ με τον οποίο αναμετρηθήκατε το φετινό καλοκαίρι είναι "Περιμένουμε. Πλήττουμε". Εσείς τι περιμένετε;
Πνευματικά με βασάνισε πολύ ο Μπέκετ όλο το καλοκαίρι, αλλά αυτό που στην ουσία με δίδαξε είναι να μην περιμένω κανέναν Γκοντό. Να δω τι μπορώ να κάνω εγώ. Μην περιμένουμε λοιπόν τη λύση από κάπου αλλού, κανείς δεν θα μας δώσει δεκανίκι αν εμείς δεν δραστηριοποιηθούμε ώστε να ζήσουμε σωστά το πέρασμά μας από τη Γη. Κι ας μην ξεχνάμε ότι ο Μπέκετ παρουσιάζει δύο ζευγάρια επί σκηνής όπου ο ένας εξαρτάται απόλυτα από τον άλλο, σχεδόν δεν υπάρχει χωρίς τον άλλο, και αυτό λέει πολλά τόσο για την πολιτική μας όσο και γενικότερα για την κοινωνική μας ευθύνη. Και η προχθεσινή μεγάλη συγκέντρωση έξω από το Εφετείο απέδειξε πόσο ένα παλλαϊκό αίτημα μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την εξέλιξη των πραγμάτων. Ο λαός προχθές έδειξε τη δύναμή του.
