Την ώρα που τα θεμέλια της Ευρώπης τρέμουν συθέμελα, η μεγάλη αίθουσα του Εθνικού Ιστορικού Μουσείο στο Βερολίνο γεμίζει ασφυκτικά. Γερμανοί κάθε ηλικίας στέκονται εμφανώς προβληματισμένοι και σκεπτικοί μπροστά στους πίνακες των Εβραίων καλλιτεχνών, που παρά την τρομοκρατία και τον θάνατο στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης κατάφεραν να αποτυπώσουν μια από τις πιο μελανές σελίδες της Ιστορίας.
Εκατό συγκλονιστικά έργα, πενήντα Εβραίων καλλιτεχνών, περιλαμβάνει η έκθεση "Τέχνη από το Ολοκαύτωμα", έως τις 3 Απριλίου, σε συνεργασία με το Μουσείο "Γιαντ Βασέμ", το οποίο πρώτη φορά εκθέτει τη συλλογή του στη Γερμανία. Τα περισσότερα έργα, κυρίως ζωγραφικής, απεικονίζουν τη ζοφερή καθημερινότητα στα ναζιστικά στρατόπεδα, ενώ κάποια άλλα αποφεύγουν το προφανές, αντικαθιστώντας εικαστικά τη βιωμένη φρίκη με ειδυλλιακά τοπία συναρπαστικής συγκίνησης και ομορφιάς όπως η περίπτωση της ζωγράφου Νέλι Τολ της μοναδικής ζώσας καλλιτέχνιδας από τους πενήντα δημιουργούς. Ο πίνακας της "Κορίτσια στο λιβάδι", 1943, τον οποίο ζωγράφισε σε ηλικία οκτώ χρόνων ενώ κρυβόταν με τη μάνα της σε ένα υπόγειο στην Πολωνία, απεικονίζει την ελευθερία που νοσταλγεί.
Ο γιατρός Πάβελ Φαντλ δεν στάθηκε το ίδιο τυχερός. Δολοφονήθηκε στο Άουσβιτς μαζί με τη σύζυγό του και τον γιο του, τον Ιανουάριο του 1945 αλλά κατάφερε να μας αφήσει τη μαρτυρία του. Ζωγραφίζει μέσα στο Άουσβιτς παρά τον κίνδυνο, αποτυπώνοντας τον Χίτλερ ως μια καρικατούρα με καπέλο κλόουν. Σε έναν μικρό πίνακα του Πάβελ, ένα αγόρι σκαρφαλωμένο σε ένα δέντρο κοιτάζει πέρα από τα συρματοπλέγματα. "Ναι, ο παππούς είχε δίκιο όταν έλεγε ότι κάτι υπάρχει πίσω από τα κάγκελα ". Είναι ο κόσμος", γράφει ο Πάβελ κάτω από τον πίνακά του.
Ο ζωγράφος Λέο Χάας, που συνελήφθη από τους ναζί το 1939, οδηγήθηκε αρχικά στο στρατόπεδο Οστράβα και μετά στο Τερεζίενσταντ, στην κατεχόμενη Τσεχοσλοβακία, το "στρατόπεδο των καλλιτεχνών", όπως το χαρακτήριζε ο Χίτλερ, διαφημίζοντάς το μάλιστα σαν ένα μέρος όπου μπορούσαν να "προστατευτούν " διακεκριμένοι καλλιτέχνες. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για έναν καλά φυλασσόμενο διαμετακομιστικό σταθμό για το Άουσβιτς.
"Ποτέ δεν σκέφτηκα ότι κάνω τέχνη. Μαρτυρίες έφτιαχνα και στοιχεία. Στοιχεία απαραίτητα για την ποινική δίωξη των ενόχων" έλεγε ο Λέο Χάας στο BBC το 1983, λίγο πριν πεθάνει, για τους πίνακες που έφτιαχνε στο στρατόπεδο.
Ένα άλλο τραγικό πρόσωπο σε αυτό το τρομακτικό ταξίδι μνήμης είναι ο γεννημένος στη Βοημία το 1906 εικαστικός Μπέντριχ Φρίτα, ο οποίος, όπως και πολλοί συγκρατούμενοί του, παρά την τρομοκρατία των ναζί, κατάφερε να αποτυπώσει στο χαρτί την κόλαση του Τερεζίενσταντ .
Στο έργο του "Πίσω είσοδος", το 1944, η μισή ανοιχτή πύλη είναι μια αλληγορία για τον θάνατο: δεν υπάρχει ορατή εναλλακτική λύση, η μόνη διέξοδος είναι μέσα στο σκοτάδι. Ο Φρίτα ζωγράφιζε και έκρυβε τα έργα του κάτω από το κρεβάτι του και στους τοίχους του στρατοπέδου. Οι ναζί θα ανακαλύψουν τους "απαγορευμένους " πίνακες και θα τον στείλουν για εκτέλεση στο Άουσβιτς τον Νοέμβριο του 1944.
Μετά την απελευθέρωση 200 έργα του Φρίτα βρέθηκαν θαμμένα στο χωματένιο δάπεδο του στρατοπέδου, τα οποία επιμελώς ο ίδιος είχε κρύψει, ως μαρτυρία ντοκουμέντο της ναζιστικής φρίκης.
Ένας από τους πιο γνωστούς εικαστικούς της έκθεσης, ο Φέλιξ Νούσμπαουμ, τη δεκαετία του τριάντα είναι ήδη ένας ολοκληρωμένος καλλιτέχνης. Το 1940 οι ναζί εισβάλλουν στο Βέλγιο και ο Νούσμπαουμ συλλαμβάνεται ως "εχθρικό στοιχείο " και μεταφέρεται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη νότια Γαλλία. Αν και καταφέρνει να δραπετεύσει, ο Νούσμπαουμ ζει κυνηγημένος σε καθεστώς πλήρους παρανομίας και απομόνωσης και ζωγραφίζει ασταμάτητα. "Αν χαθώ, μην αφήσετε το έργο μου να χαθεί" γράφει απεικονίζοντας τον εαυτό του άλλοτε φορώντας μάσκα και άλλες φορές ένα χάρτινο καπέλο.
Μέσα από τη ζωγραφική του δείχνει την περιπλάνηση ενός Γερμανού Εβραίου θέτοντας το επίκαιρο ερώτημα: "Πού μπορώ να πάω σε αυτόν τον κόσμο για να ζήσω ασφαλής;". Οι ναζί θα τον συλλάβουν εκ νέου το 1944 και θα τον στείλουν στον θάλαμο αερίων του Άουσβιτς. Σε μια από τις τελευταίες αυτοπροσωπογραφίες του ο ζωγράφος εμφανίζεται χωρίς μάσκα, μπροστά στον καμβά του, καπνίζοντας την πίπα του, ατενίζοντάς μας με ένα αδιόρατο χαμόγελο απέναντι στο επικείμενο τέλος.
Όλα τα έργα, ανεξάρτητα από την καλλιτεχνική τους αξία, είναι μια συγκλονιστική διαθήκη για την ανθρώπινη αντοχή και τη δύναμη της τέχνης.
Τραγική ειρωνεία η πανέμορφη κίτρινη πεταλούδα που κοσμεί την αφίσα της έκθεσης, λεπτομέρεια από το έργο "Μια Άνοιξη",1941, που ζωγράφισαν από κοινού τις μέρες του εγκλεισμού τους ο εικαστικός Κουρτ Κόνραντ και ο φωτογράφος και ζωγράφος Καρλ Μπόντεκ και συμβολίζει τη λαχτάρα των κρατουμένων για ελευθερία μέσα στη φρίκη των ναζιστικών στρατοπέδων.
Κωστούλα Τωμαδάκη
