Ρομαντικοί ιδεολόγοι ή επαγγελματίες της Επανάστασης; Φιλέλληνες ή "μαχητές της Ελευθερίας"; Από τον τίτλο, ακόμα, του καινούριου της βιβλίου "'Μαχητές της Ελευθερίας' και 1821. Η Ελληνική Επανάσταση στη διεθνική της διάσταση" (εκδ. Πεδίο) η απάντηση είναι προφανής. "Απομακρύνομαι από την εικόνα του ρομαντικού ιδεολόγου φιλέλληνα που θυσιάζεται ανιδιοτελώς για την ελληνική ανεξαρτησία και στον οποίο θεωρούμε έως τώρα ότι οφείλουμε άκριτη ευγνωμοσύνη" διευκρινίζει ευθύς εξαρχής η ιστορικός Άννα Καρακατσούλη και προτείνει μια άλλη οπτική στο ζήτημα του φιλελληνισμού και κατ' επέκταση της Ελληνικής Επανάστασης.
Προσεγγίζοντας την Επανάσταση του 1821 ως διεθνές γεγονός, στο βιβλίο της συνδέει την ελληνική περίπτωση με το "επαναστατικό κύμα" του ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού που συναντάται στην Ευρώπη και τη Αμερική εκείνη την εποχή, γεγονός που μας επιτρέπει "να αντιμετωπίσουμε την Ελληνική Επανάσταση σαν ένα πιο πλούσιο και πολυσήμαντο γεγονός απ' όσο έχουμε συνηθίσει όταν το περιορίζουμε στην ελληνική ιστορία και μόνο" όπως επισημαίνει.
Σ' αυτό το πλαίσιο εστιάζει στους φιλέλληνες - μαχητές, δηλαδή τους στρατιωτικούς καριέρας, η επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας και Πολιτισμού στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, εξετάζοντάς τους "ως φορείς της φιλελεύθερης ιδεολογίας που εκείνη την εποχή μπορεί και αγκαλιάζει έναν εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα", ενώ παράλληλα ανιχνεύει τα κίνητρα και τις επιμέρους συνθήκες που τους οδηγούν στην επαναστατημένη Ελλάδα. Και προτείνει μια νέα ανάγνωση "απαλλαγμένη από τα ιδεολογήματα του παρελθόντος".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Είστε ιστορικός που το επιστημονικό σας πεδίο επικεντρώνεται στην ευρωπαϊκή ιστορία και πολιτισμό. Εδώ επιλέγετε να ανιχνεύσετε ένα ζήτημα εθνικής ιστορίας, τον φιλελληνισμό. Γιατί;
Γιατί αυτό το ζήτημα εθνικής ιστορίας που έχουμε μάθει και συνηθίσει να βλέπουμε ως ελληνική αποκλειστικότητα διαπιστώνω ότι έχει πολύ ενδιαφέρουσες και προκλητικές ευρωπαϊκές και διεθνείς αναλογίες. Μ' ενδιέφερε κατά συνέπεια να το εξετάσω συγκριτικά, να δω τα κοινά σημεία με τις σύγχρονες της ελληνικής φιλελεύθερες επαναστάσεις και να διερευνήσω τα δίκτυα και τους διαύλους μέσω των οποίων εντάσσεται στο μεγάλο επαναστατικό κύμα της δεκαετίας του 1820. Επομένως η προσέγγισή μου βασίζεται στις έννοιες της διεθνικότητας και του κοσμοπολιτισμού, εργαλεία της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ιστορίας, τα οποία με αποδεσμεύουν από καθιερωμένες οπτικές εθνικής ιστορίας.
* Να δούμε πώς ορίζεται ο φιλελληνισμός;
Ας δούμε καταρχήν ποιοι ήταν αυτοί οι φιλέλληνες - μαχητές της Ελευθερίας. Είναι καταρχάς εκείνοι που φτάνουν στην Ελλάδα με το άγγελμα της Επανάστασης το 1821 και το 1822 αυθόρμητα και παρορμητικά, και οι περισσότεροι σκοτώνονται στη μάχη του Πέτα το καλοκαίρι του 1822. Στη συνέχεια είναι όσοι έρχονται μετά τον θάνατο του Μπάιρον το 1824, όταν πια έχουν λήξει οι υπόλοιπες φιλελεύθερες επαναστάσεις σε Ιταλία, Ισπανία και Λατινική Αμερική. Το τελευταίο κύμα, του 1827-28, αποτελεί την πρώτη διεθνώς οργανωμένη αποστολή ανθρωπιστικής βοήθειας και την οφείλουμε στις φιλελληνικές επιτροπές της Αμερικής. Αυτοί οι τελευταίοι φιλέλληνες φέρνουν στην ερημωμένη Ελλάδα τρόφιμα και ρουχισμό για τον άμαχο πληθυσμό και δεν εμπλέκονται καθόλου στη διεξαγωγή του πολέμου.
* Το βιβλίο σας έρχεται να καταρρίψει μύθους, να ανασκευάσει απόψεις, να προτείνει ποια ανάγνωση του ζητήματος «φιλελληνισμός»;
Το βιβλίο εστιάζει σε έναν ιδιαίτερο πληθυσμό φιλελλήνων, που είναι οι στρατιωτικοί καριέρας, οι αξιωματικοί σε αναγκαστική αποστρατεία μετά το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων, νεαροί φιλελεύθεροι που λόγω της επαναστατικής τους έκθεσης βρίσκονται σε δυσμένεια στις χώρες τους και επιζητούν να συνεχίσουν με κάποιον τρόπο τη στρατιωτική τους σταδιοδρομία. Αυτοί είναι που στρατεύονται στις διαδοχικές επαναστάσεις που συναντούμε στη δεκαετία του 1820 στην Ευρώπη και την Αμερική. Οι στρατιωτικοί παρουσιάζουν ενδιαφέρον γιατί, σε αντίθεση με μια μεταγενέστερη απλούστευση, τότε αποτελούσαν προοδευτικό στοιχείο στις κοινωνίες τους και φορείς των νεωτερικών ιδεών. Έως τώρα εξετάζαμε τους φιλέλληνες στα εθνικά τους πλαίσια, ο γαλλικός φιλελληνισμός, ο αγγλικός, ο γερμανικός, ακόμη και ο εβραϊκός κ.ο.κ., σε στεγανά και χωρίς μεταξύ τους διασυνδέσεις. Αυτή η ανάγνωση δεν μας επιτρέπει να δούμε τον φιλελληνισμό ως δυναμικό κίνημα που υπερβαίνει τα εθνικά όρια.
* Μας προτείνετε δηλαδή να αντιμετωπίσουμε τον φιλελληνισμό σε σχέση με τα συμφραζόμενα της εποχής του και όχι σύμφωνα με την έως τώρα παγιωμένη εικόνα του;
Βλέπω τον φιλελληνισμό ως έκφραση του διαδεδομένου ριζοσπαστισμού των αρχών του 19ου αιώνα και τους αξιωματικούς που έρχονται να πολεμήσουν στην Ελλάδα ως φορείς της φιλελεύθερης ιδεολογίας που εκείνη την εποχή μπορεί και αγκαλιάζει έναν εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Δεν αναφερόμαστε σε μισθοφόρους, μιλάμε για αξιωματικούς με κοσμοπολιτική αντίληψη που υπηρετούν τις φιλελεύθερες ιδέες και τον κώδικα στρατιωτικής τιμής και πολεμικού ήθους όπως έχει διαμορφωθεί στους τακτικούς στρατούς της Δύσης. Μιλάμε όμως και για ανθρώπους που πρέπει να επιβιώσουν και να συνεχίσουν την καριέρα τους, την επαγγελματική τους ενασχόληση που είναι ο πόλεμος. Θέλω να πω δηλαδή ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε ως κίνητρο του φιλελληνισμού μόνο τις φιλελεύθερες ιδέες της εποχής ή τον θαυμασμό για την κλασική αρχαιότητα.
* Ο φιλελληνισμός, μας λέτε, εντάσσεται στο πλαίσιο ενός εθνικού αφηγήματος που ήρθε η ώρα πλέον να αναθεωρηθεί επιστημονικά;
Σαφώς. Ήρθε η ώρα να αντιληφθούμε ότι και οι εθνικές ιστορίες εντάσσονται σε ένα γενικότερο πλαίσιο, δεν υπάρχει εθνική απομόνωση, υπάρχουν ιδέες και άνθρωποι που κυκλοφορούν, συγκρούονται ή συνεργάζονται και αυτό μας δίνει μια πολύ πιο πλούσια και πολυεπίπεδη εικόνα του παρελθόντος και της ιστορίας μας.
* Αποδομείτε την έννοια του φιλέλληνα, τουλάχιστον όπως την έχουμε συνηθίσει ώς τώρα.
Απομακρύνομαι από την εικόνα του ρομαντικού ιδεολόγου φιλέλληνα που θυσιάζεται ανιδιοτελώς για την ελληνική ανεξαρτησία και στον οποίο θεωρούμε έως τώρα ότι οφείλουμε άκριτη ευγνωμοσύνη. Αντίθετα, τον αντιμετωπίζω σαν έναν δραστήριο φορέα δυτικών νεωτερικών ιδεών, ενίοτε και οριενταλιστικών αντιλήψεων, που έρχονται σε σύγκρουση με τη βαλκανική πραγματικότητα της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι ξένοι εθελοντές δηλαδή έδωσαν τη μάχη του πολιτισμού κατά της βαρβαρότητας, μόνο που συχνά στο δεύτερο στρατόπεδο συγκατέλεγαν και τους νεώτερους Έλληνες. Επομένως στην Επανάσταση του '21 βρέθηκαν αντιμέτωπες δύο ομάδες με διαφορετική στόχευση. Από τη μια οι ξένοι εθελοντές που υπηρετούσαν ιδεολογικά σχήματα της Δύσης και από την άλλη οι εξεγερμένοι Έλληνες με το όραμα της εθνικής τους ανεξαρτησίας που παρέβλεπε τις όποιες δυτικές προβολές και κατασκευές και εκμεταλλευόταν πρόθυμα, ή και αδίστακτα, όσα πλεονεκτήματα μπορούσαν να αντληθούν από τη δυτική συμμετοχή στον Αγώνα. Αυτές οι δύο πλευρές δεν έδειξαν πρόθεση ειλικρινούς συνεργασίας και ο αρχικός κοσμοπολιτικός ενθουσιασμός των εθελοντών ακυρώθηκε στην πράξη. Βλέπουμε λοιπόν ότι η ιστορική πραγματικότητα απαιτεί μια πιο διαφοροποιημένη και απροκατάληπτη προσέγγιση, απαλλαγμένη από τα ιδεολογήματα του παρελθόντος. Όπως έχουμε πάψει πια να πιστεύουμε στην ύπαρξη του Κρυφού Σχολειού έτσι πρέπει να ξαναδούμε και την ιστορία των φιλελλήνων.
* Ωστόσο φιλελληνισμός υπήρξε και εκφράστηκε με πολλαπλές εκφάνσεις.
Βεβαίως, δεν παραβλέπουμε την προσφορά των απανταχού φιλελληνικών επιτροπών σε Ευρώπη και Αμερική που κινητοποίησαν τη διεθνή κοινή γνώμη και συγκέντρωσαν πόρους για την υποστήριξη του Αγώνα ούτε και το καλλιτεχνικό κίνημα που έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διατήρηση του ελληνικού Αγώνα στη διεθνή επικαιρότητα.
* Η Ελλάδα πιστεύετε ότι στις μέρες μας έχει ανάγκη ενός σύγχρονου "φιλελληνισμού";
Η Ελλάδα τώρα όπως και τότε συμμετέχει σε μια κρίση που ξεπερνάει τα εθνικά της όρια, η οποία τη συνδέει, όπως και τη δεκαετία του 1820, με τις άλλες χώρες του μεσογειακού Νότου και την υπόλοιπη Ευρώπη. Οι αρχές της αλληλεγγύης των λαών, αν εφαρμοστούν ειλικρινά και ανυστερόβουλα, μπορούν να βοηθήσουν όλους σε μια πραγματικά ευρωπαϊκή κλίμακα. Πιστεύω δηλαδή ότι τη βοήθεια τη χρειάζεται ολόκληρη η Ευρώπη, η οποία αυτή τη στιγμή είναι εγκλωβισμένη στα αδιέξοδά της και ορθώνει φράχτες νομίζοντας πως θα την προστατεύσουν. Οι πρόσφατες βομβιστικές επιθέσεις στην καρδιά της Ε.Ε. αποκαλύπτουν την πλάνη.
