Οι σημαντικότεροι πόλεμοι δεν αλλάζουν μόνο τους συσχετισμούς δυνάμεων. Αλλάζουν και τους κανόνες του παιχνιδιού. Αυτό ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει σήμερα στον Περσικό Κόλπο. Πίσω από τις εχθροπραξίες, τις εκεχειρίες, τις διαπραγματεύσεις και τις συζητήσεις για το μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος διαμορφώνεται μια πολύ ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον ολόκληρης της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας. Μια τάξη που επί δεκαετίες στηριζόταν στην αμερικανική στρατιωτική παρουσία και η οποία πλέον μοιάζει λιγότερο αυτονόητη απ’ όσο στο παρελθόν.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε δύο από τα σημαντικότερα περιοδικά εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, το Foreign Affairs και το Foreign Policy, εμφανίζονται ταυτόχρονα αναλύσεις που εξετάζουν σενάρια τα οποία μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν αδιανόητα και επικεντρώνονται σε μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στην οποία η αμερικανική παρουσία δεν θα αποτελεί τον βασικό πυλώνα.
Μια συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης μπορεί να ανοίξει το Στενό του Ορμούζ, να μειώσει την ένταση και να δημιουργήσει τελικά ένα πλαίσιο διαχείρισης της αντιπαράθεσης γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.
Ο Ντόναλντ Τραμπ υποστηρίζει -για πολλοστή φορά- ότι μια τέτοια συμφωνία βρίσκεται πλέον πολύ κοντά, ενώ δημοσιεύματα του Axios κάνουν λόγο για υπογραφή μέσα στα επόμενα 24ωρα. Ακόμη όμως και αν αυτό συμβεί, δύσκολα θα απαντηθεί το βασικό ερώτημα που αφήνει πίσω του ο πόλεμος: Ποια θα είναι η αρχιτεκτονική ασφαλείας της περιοχής τα επόμενα χρόνια;
Το ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα των αναλύσεων του Αμίρ Χαντζανί του Quincy Institute και του Ντέιβιντ Ρόμπερτς του King’s College. Αμφότεροι υποστηρίζουν ότι το σημαντικότερο συμπέρασμα από τον πόλεμο δεν είναι ότι το Ιράν άντεξε ή ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν πέτυχαν τους στόχους τους. Είναι ότι για πρώτη φορά ανοίγει η συζήτηση για το τι θα μπορούσε να διαδεχθεί το σημερινό σύστημα ασφαλείας του Περσικού.
Οι ρωγμές στο παλιό μοντέλο
Για σχεδόν μισό αιώνα, η ασφάλεια του Κόλπου στηριζόταν σε μια βασική παραδοχή. Οι ΗΠΑ αποτελούσαν τον βασικό εγγυητή της περιφερειακής σταθερότητας μέσω στρατιωτικών βάσεων, ναυτικών δυνάμεων και συμμαχιών με τις αραβικές μοναρχίες, ενώ το Ιράν αντιμετωπιζόταν πάντα ως δύναμη που έπρεπε να περιοριστεί. Η παρουσία του Πέμπτου Στόλου στο Μπαχρέιν και της βάσης Αλ Ουντέιντ στο Κατάρ συμβόλιζε ακριβώς αυτή την τάξη πραγμάτων.
Ο πόλεμος ανέδειξε τις αδυναμίες του μοντέλου. Παρά τα σοβαρά πλήγματα που δέχθηκε, η Τεχεράνη διατήρησε την ικανότητα να επηρεάζει τις διεθνείς αγορές ενέργειας, να απειλεί τις θαλάσσιες οδούς του Περσικού και να επιβάλλει σημαντικό οικονομικό κόστος στους αντιπάλους της. Το Ιράν δεν υποχρεώθηκε σε άνευ όρων παράδοση, ούτε αποκλείστηκε από τις μελλοντικές εξελίξεις της περιοχής.
Το ίδιο σημαντικό είναι ότι οι αραβικές μοναρχίες του Κόλπου δεν βγήκαν από τον πόλεμο με μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας. Διαπίστωσαν ότι ακόμη και η αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα δεν μπορούσε να τις προστατεύσει πλήρως από τις συνέπειες μιας περιφερειακής σύγκρουσης. Ο πόλεμος ανέδειξε έτσι μια αντίφαση που σπάνια αναφερόταν. Οι αμερικανικές βάσεις λειτουργούν ταυτόχρονα ως εγγύηση ασφαλείας και ως παράγοντας κινδύνου.
Από την ανάσχεση στη συνύπαρξη
Η εμπειρία των τελευταίων μηνών επιτάχυνε τάσεις που είχαν ήδη εμφανιστεί πριν από τον πόλεμο. Η προσέγγιση Σαουδικής Αραβίας και Ιράν με κινεζική διαμεσολάβηση το 2023, η αυξανόμενη παρουσία του Πεκίνου και η συνεργασία των πετρελαιοπαραγωγών χωρών με τη Ρωσία προανήγγειλαν ήδη μια πιο πολυκεντρική Μέση Ανατολή.
Ο πόλεμος επιτάχυνε σημαντικά αυτές τις εξελίξεις. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, οι χώρες του Κόλπου δεν συζητούν μόνο πώς θα προστατευτούν από το Ιράν. Συζητούν επίσης πώς θα αποφύγουν να εγκλωβιστούν σε μια μόνιμη αντιπαράθεση μεταξύ Ιράν, ΗΠΑ και Ισραήλ.
Από αυτή τη διαπίστωση ξεκινούν οι προτάσεις των Χαντζανί και Ρόμπερτς. Στο επίκεντρο της προσέγγισής τους βρίσκεται η παραδοχή ότι το Ιράν δεν μπορεί να αποκλειστεί επ’ αόριστον από το σύστημα ασφαλείας της περιοχής. Είναι πολύ μεγάλο, πολύ ισχυρό και πολύ σημαντικό γεωγραφικά για να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως πρόβλημα προς ανάσχεση.
Κατά την άποψή τους, η σταθερότητα του Περσικού Κόλπου θα πρέπει να βασιστεί περισσότερο σε περιφερειακές ισορροπίες και λιγότερο στην αποκλειστική παρουσία εξωτερικών δυνάμεων. Αυτό σημαίνει ότι η Τεχεράνη θα πρέπει να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αμοιβαίων εγγυήσεων ασφάλειας μαζί με τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου. Οι ίδιες οι χώρες της περιοχής θα αναλάμβαναν μεγαλύτερη ευθύνη για τη διαχείριση των κρίσεων.
Η επόμενη αρχιτεκτονική ασφαλείας
Μια τέτοια εξέλιξη θα σήμαινε βαθιές αλλαγές. Οι αμερικανικές βάσεις δεν θα εξαφανίζονταν, αλλά ο ρόλος τους θα γινόταν λιγότερο κεντρικός. Η στρατιωτική αποτροπή θα συμπληρωνόταν από μόνιμους μηχανισμούς πολιτικού διαλόγου. Και η Κίνα, η οποία ήδη απέδειξε ότι μπορεί να λειτουργήσει ως διπλωματικός μεσολαβητής, θα αποκτούσε πιθανότατα μεγαλύτερη επιρροή στις περιφερειακές ισορροπίες.
Η εικόνα αυτή απέχει πολύ από τις στρατηγικές αντιλήψεις που κυριάρχησαν στην Ουάσιγκτον μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Για δεκαετίες, η βασική επιδίωξη ήταν ο περιορισμός της ιρανικής επιρροής μέσω κυρώσεων, στρατιωτικής πίεσης και στενότερης συνεργασίας με τις αραβικές μοναρχίες και το Ισραήλ.
Οι Χαντζανί και Ρόμπερτς υποστηρίζουν ουσιαστικά ότι αυτή η προσέγγιση έχει φτάσει στα όριά της και ότι η περιοχή χρειάζεται μια νέα ισορροπία, αντί για μια ακόμη προσπάθεια επιβολής της παλιάς.
Καμία από αυτές τις ιδέες δεν πρόκειται βέβαια να μετατραπεί άμεσα σε πολιτική. Όμως, το γεγονός και μόνο ότι οι προτάσεις αυτές συζητούνται πλέον ανοιχτά δείχνει πως ο πόλεμος αφήνει πίσω του κάτι περισσότερο από κλονισμένες ισορροπίες. Ανοίγει μια συζήτηση για την τάξη πραγμάτων που θα διαδεχθεί εκείνη που κυριάρχησε στον Περσικό Κόλπο για ολόκληρες δεκαετίες.
