Το θέμα του brain drain -της φυγής του υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού της χώρας στο εξωτερικό- εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονου προβληματισμού και δημόσιας συζήτησης, καθώς οι επιπτώσεις του στην αναπτυξιακή προοπτική και sτην κοινωνική συνοχή της χώρας παραμένουν ιδιαίτερα σημαντικές. Με αυτό το σκεπτικό, είναι σημαντικό να συζητηθούν όλα όσα αναδείχθηκαν στο ετήσιο συνέδριο της μη κερδοσκοπικής πρωτοβουλίας BrainReGain με τίτλο «Return. Talent. Impact» (σε ελεύθερη απόδοση «Επαναπατρισμός, ταλέντα, επίδραση»), το οποίο πραγματοποιήθηκε περί τα τέλη του περασμένου μήνα (29/5/2026).
Το συνέδριο έγινε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με την παρουσία Ελλήνων/νίδων επιστημόνων, ακαδημαϊκών, πολιτικών και εκπροσώπων της Κοινωνίας των Πολιτών, υπό την αιγίδα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αμερικής, του υπουργείου Παιδείας, Αθλητισμού και Θρησκευμάτων, της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας και του ΣΕΒ, αναδεικνύοντας αρκετά σημεία για συζήτηση και προβληματισμό. Το βασικότερο, ωστόσο, είναι η επίμονη αντιμετώπιση του φαινομένου από την κυβέρνηση με όρους πολιτικής επικοινωνίας, τη στιγμή που η διαχείρισή του προϋποθέτει τη διαμόρφωση μέτρων που βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Παρακολουθώντας τις εργασίες του συνεδρίου από την αρχή ως το τέλος του, διαπιστώθηκε ότι όλες οι τοποθετήσεις των κυβερνητικών παραγόντων, χωρίς καμία εξαίρεση, αναπαρήγαγαν το αφήγημα ότι οι υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης της χώρας και η ενίσχυση της διαφάνειας έχουν οδηγήσει στην επιστροφή σημαντικού αριθμού υψηλά καταρτισμένων Ελλήνων/νίδων που είχαν αναζητήσει ευκαιρίες στο εξωτερικό. Ωστόσο, τόσο τα διαθέσιμα εμπειρικά δεδομένα όσο και οι βιωματικές ομιλίες των Ελλήνων και Ελληνίδων που παρέστησαν στο συνέδριο κατέδειξαν με σαφήνεια μία διαφορετική εικόνα, η οποία αποκλίνει και έρχεται σε αντίθεση με το κυβερνητικό αφήγημα.
Στην πράξη, παρά τον επαναπατρισμό κάποιων Ελλήνων/νίδων, τα διαθέσιμα εμπειρικά δεδομένα για την επιστροφή του υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού της χώρας «καταδεικνύουν ότι το απόθεμα των Ελλήνων μεταναστών στις χώρες της ΕΖΕΣ συνεχίζει να αυξάνεται», όπως επισημαίνει σε πρόσφατη συνέντευξη στο in.gr (12/5/2026) ένας από τους κατεξοχήν ειδικούς του πεδίου, ο αφ. καθηγητής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και πρώην γενικός γραμματέας Ιδιωτικών Επενδύσεων κ. Λόης Λαμπριανίδης. Παράλληλα, επίσημες μελέτες δείχνουν ότι η επιστροφή μερικών χιλιάδων επιστημόνων, ακαδημαϊκών, ερευνητών δεν συνιστά απόρροια της μετάβασης της χώρας «από τις στάχτες στη φλόγα», λόγω των μεταρρυθμίσεων της τελευταίας επταετίας, όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε από έναν από τους δημοσιογράφους/παρουσιαστές. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ο επαναπατρισμός τους αποτελεί πρωτίστως απόρροια οικογενειακών και προσωπικών επιλογών. Είναι ενδεικτικό ότι κατά τη διάρκεια του συνεδρίου ακούστηκαν τουλάχιστον τέσσερις ιστορίες Έλληνων/νίδων που γύρισαν από το εξωτερικό επιδιώκοντας την «αίσθηση του ανήκειν» και εκφράζοντας την ανάγκη να μάθει να μάθουν τα παιδιά τους την ελληνική γλώσσα και να αποκτήσουν προσλαμβάνουσες από την Ελλάδα. «Η έλευση του δεύτερου παιδιού παγίωσε την απόφαση της επιστροφής, καθώς είδα πώς μεγάλωσε το πρώτο παιδί μου, του οποίου η γλώσσα δεν ήταν τα ελληνικά αλλά τα γαλλικά και δεν ήμουν σίγουρη ότι αυτό είναι φυσιολογικό... να γυρνά στην χώρα καταγωγής και να μην μπορεί να συνεννοηθεί με τους παππούδες και τις γιαγιάδες» ανέφερε η επαναπατρισμένη Αναστασία Ελευθερίου. «Αρχίσαμε να βλέπουμε τη ζωή μέσα από τα μάτια του παιδιού μας και να σκεφτόμαστε ποιες συνθήκες θα θέλαμε να έχει στο μέλλον και ποιες προσλαμβάνουσες» σημείωσε ο Μηνάς Σταμπουλίδης. Οι περισσότεροι/ες, επομένως, δεν επέστρεψαν στη χώρα μας λόγω δομικών μεταρρυθμίσεων της παρούσας κυβέρνησης για την αντιμετώπιση του brain drain, ούτε εξαιτίας τού -κυρίως διακηρυκτικού χαρακτήρα- Στρατηγικού Σχεδίου για τον Απόδημο Ελληνισμό (2024-2027) του υπουργείου Εξωτερικών.
Το ζήτημα λοιπόν είναι σοβαρό και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με επικοινωνιακή σκοπιμότητα, χωρίς την αξιοποίηση δεδομένων και χωρίς να ακούγονται πραγματικά οι «φωνές» των Ελλήνων του εξωτερικού. Είναι σημαντικό να χαράσσονται πολιτικές βάσει τεκμηριωμένων στοιχείων, οι οποίες θα περιλαμβάνουν περισσότερα οικονομικά, εισοδηματικά και φορολογικά μέτρα, καθώς και γενναίες παρεμβάσεις για τη βελτίωση της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, την αναβάθμιση της εκπαίδευσης στην Ελλάδα και την ενίσχυση της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης, ώστε οι Έλληνες/νίδες να μπορούν να επιστρέψουν ευκολότερα με τις οικογένειες που δημιούργησαν στο εξωτερικό.
Στα μέτρα επαναπατρισμού θα πρέπει να συμπεριληφθούν και ουσιαστικές πρωτοβουλίες για την ενίσχυση του Κράτους Δικαίου. Όπως αναδείχθηκε στο συνέδριο «Return. Talent. Impact» (στις 29/5/2026), η αναξιοκρατία και ο νεποτισμός αποτελούν σοβαρά αντικίνητρα για την επιστροφή Ελλήνων/νίδων του εξωτερικού. Η αντίληψη ότι στην Ελλάδα «σημασία δεν έχει τι γνωρίζεις αλλά ποιον γνωρίζεις» είναι ευρέως διαδεδομένη μεταξύ των Ελλήνων της διασποράς, όπως ανέφερε η ελληνικής καταγωγής ομιλήτρια Shelly Papadopoulos, προκαλώντας το παρατεταμένο χειροκρότημα από το ακροατήριο. Με αυτό το σκεπτικό, καμία στρατηγική για την ελληνική διασπορά δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς την ουσιαστική ενίσχυση του κράτους δικαίου στην Ελλάδα. Την ίδια στιγμή, ο επαναπατρισμός των Ελλήνων/νίδων υψηλής ειδίκευσης θα πρέπει να αποσυνδεθεί από λογικές επικοινωνιακής διαχείρισης. Τα διαθέσιμα στοιχεία, οι εμπειρίες των επαναπατρισθέντων και οι σχετικές μελέτες συγκλίνουν ότι η εικόνα μιας ευρείας αντιστροφής του φαινομένου δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, ενώ οι λόγοι επιστροφής είναι πρωτίστως οικογενειακοί και προσωπικοί. Όσο η συζήτηση πραγματοποιείται με όρους επικοινωνιακούς, καθίσταται δύσκολη η ουσιαστική χάραξη μιας στρατηγικής επαναπατρισμού και διατήρησης των δεσμών των Ελλήνων/νίδων που ζουν και δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό με την Ελλάδα, σε περίπτωση που ο επαναπατρισμός τους δεν είναι εφικτός.
* Η Μαρία Φιλιώ Τριδήμα είναι αναπληρώτρια συντονίστρια του Τμήματος Εξωτερικής Πολιτικής, Ευρωπαϊκής Πολιτικής, Διεθνών Σχέσεων και Αποδήμων του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. και συντονίστρια του Θεματικού Δικτύου για την Ελληνική Διασπορά, του Ινστιτούτου ΕΝΑ.
