Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
Μια εικόνα χίλιες λέξεις... Οι δύο συνομιλητές μας το γνωρίζουν καλά, δημιουργούν πάνω στην εικόνα. Με πολλές περγαμηνές και άλλα τόσα χρόνια διαδρομής στις εικαστικές τέχνες, ο Δημήτρης Αρβανίτης και η Βουβούλα Σκούρα συμφωνούν για την πολιτική ισχύ της τέχνης. Τους αναζητήσαμε με αφορμή ένα εξώφυλλο, αυτό του “Unfollow”, που φέρει το πορτρέτο του πρωθυπουργού "κακοποιημένο", εκφράζοντας ένα έντονα πολιτικό σχόλιο για την κρατική καταστολή, αλλά και την πολύπλευρη έκφραση βίας στη μνημονιακή Ελλάδα.
Πώς παρεμβαίνει, αλήθεια, η τέχνη στην πολιτική; Μπορεί να γίνει όπλο στα χέρια της κοινωνίας; Οι δυο εικαστικοί καλλιτέχνες σχολιάζουν τους συσχετισμούς ανάμεσα στην τέχνη, την πολιτική και την κοινωνία, και επιπλέον τον ρόλο του καλλιτέχνη μέσα στην κοινωνία. "Η τέχνη, αν χάσει την επαναστατικότητά της, καταντάει βαρετή και φλύαρη διακόσμηση της πλήξης" λέει ο Δημήτρης Αρβανίτης. "Η τέχνη είναι πράξη πολιτική, ακόμα κι αν ο καλλιτέχνης δεν το συνειδητοποιεί ή το αρνείται" συμπληρώνει η Βουβούλα Σκούρα. Σ' αυτή την ιδιαίτερη παρτίδα πινγκ πονγκ... δεν υπάρχει νικητής και χαμένος. Υπάρχει ο εναργής λόγος των δύο συνομιλητών μας. Η σκέψη δύο γνωστών καλλιτεχνών που επιμένουν να αντλούν έμπνευση και να δημιουργούν συνδιαλεγόμενοι διαρκώς με όσα κομίζει η εποχή μας και ό,τι πιο φρέσκο έχει να επιδείξει η τέχνη τους.
* Γιατί νιώσατε την ανάγκη να αντιδράσετε στις παρεμβάσεις κυβερνητικών πολιτικών και του στενού πρωθυπουργικού κύκλου σε ένα καλλιτεχνικό έργο, όπως συνέβη στην περίπτωση του εξώφυλλου του “Unfollow”, που σχολιάζει με τον δικό του τρόπο την κρατική καταστολή;
Δημήτρης Αρβανίτης: Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Δεν θα συμφωνήσω ότι έγινε παρέμβαση σε καλλιτεχνικό έργο, αλλά θα συμφωνήσω στο ότι επιχειρήθηκε παρέμβαση στην ελεύθερη διατύπωση των ιδεών. Άλλωστε, το ντιζάιν δεν αυτοσυστήνεται ως «τέχνη», αλλά ως οπτική επικοινωνία. Δεν γνωρίζω τι ακριβώς ζήτησαν τα πρόσωπα που αναφέρετε. Αυτό που φευγαλέα υπέπεσε στην αντίληψή μου είναι ότι από κύκλους του κυβερνώντος κόμματος εκδηλώθηκε αντίδραση για την εικόνα του πρωθυπουργού σε εξώφυλλο γνωστού πολιτικού περιοδικού. Αλλά, γιατί παρακαλώ να εκπλαγώ; Είδα το εξώφυλλο στην τηλεόραση, αλλά και αναρτημένο σε περίπτερο. Ομολογώ ότι σπάνια, πια, βλέπουμε εξώφυλλα περιοδικών να δραπετεύουν από το κυρίαρχο ρεύμα μιας βαριεστημένης επανάληψης και να αιχμαλωτίζουν τη ματιά και τη σκέψη σου. Το βρήκα άρτιο και ευφυές. Αναγνωρίζω ότι κάποιοι σίγουρα ενοχλήθηκαν και αυτό φυσικά αποτελεί αναφαίρετο δικαίωμά τους. Όμως είναι θέμα ανάγνωσης. Φανταστείτε έναν κόσμο να συμφωνεί σε όλα! Πληκτικό, αλλά και ουτοπικό. Φαντάζομαι, βέβαια, ότι η όποια αντίδραση εκδηλώθηκε δεν έγινε για λόγους αισθητικής, αλλά φαντάζομαι για άλλους διάφορους της εικαστικής έκφρασης.
Βουβούλα Σκούρα: Όπως ακριβώς το αναφέρετε. Η αφορμή μου δίνεται από τη συζήτηση στην τηλεόραση για ένα εξώφυλλο, και συγκεκριμένα του “Unfollow”, με βίαιη κριτική για την αισθητική και το νόημά του, από άτομα που τουλάχιστον, όπως φάνηκε, δεν έχουν τις γνώσεις εκείνες για να μπορέσουν, έστω, να υποστηρίξουν τις απόψεις τους. Η πολεμική λοιπόν για ιδεολογικούς λόγους σε ζητήματα αισθητικής είναι μια παρωχημένη αντίληψη, που παραμένει ως κρατική πρακτική μόνο σε χώρες θεοκρατικού τύπου, με περιορισμένη ελευθερία έκφρασης. Και αυτό πρέπει να πολεμηθεί από όλους.
* Πώς σχολιάζετε το γεγονός, δηλαδή, ότι το 2013 η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα οδηγεί σε τέτοιου είδους σχολιασμό εκ μέρους της τέχνης;
Δημήτρης Αρβανίτης: Αισθάνομαι την ανάγκη να διευκρινίσω ότι εδώ δεν έχουμε σχολιασμό της πολιτικής εκ μέρους της τέχνης, αλλά την έκφραση μιας κριτικής μέσω της σχεδιαστικής έκφρασης οπτικής επικοινωνίας, που στην περίπτωση του περιοδικού στοιχειοθετείται από το ντιζάιν. Στην έκφραση η πρωτοτυπία δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Στόχος της είναι η αποτελεσματικότητα στην επικοινωνία μιας ιδέας. Αν αυτή προκύπτει, είναι καλοδεχούμενη. Θα επιμείνω ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν έχουμε μια αντίδραση απέναντι στην αίρεση ενός έργου τέχνης, αλλά αντιμετωπίζουμε την προσπάθεια φίμωσης ή διαστρέβλωσης μιας κοινωνικής δράσης. Έχω στον νου μου πάρα πολλά εξώφυλλα περιοδικών του εξωτερικού και αιχμηρά σχεδιαστικά σχόλια εφημερίδων για εξέχοντα πολιτικά πρόσωπα. Εμφανίζονται καθημερινά και θέλω να ελπίζω ότι δεν θα σταματήσουν. Η δεοντολογία αρχίζει εκεί που προσβάλλονται βάναυσα και υστερόβουλα οι ανθρώπινες αξίες. Σε κοινωνίες ισονομίας η κριτική αφορά όλους τους πολίτες. Τέτοιου είδους σχολιασμοί δεν αποτελούν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του 2013.
Βουβούλα Σκούρα: "Επαναστατική τέχνη είναι αυτή που προκαλεί το γούστο του αστού" λέει ο Paul Signac. Η εξουσία στην Ελλάδα, ακόμη και σήμερα, δεν αντιλήφθηκε ούτε την αυτονομία των νέων καλλιτεχνικών παρεμβάσεων, ούτε την πολυπλοκότητα των νέων μορφών. Ούτε καν την Ιστορία. Γι' αυτό δεν θα περιοριζόμουν στο 2013. Μόνο σε μια ιστορική αναδρομή μπορούμε να διαπιστώσουμε και να κατανοήσουμε τα φαινόμενα αυτά, τα οποία δεν είναι αποκομμένα από τα κοινωνικο-πολιτικά αιτήματα της κάθε εποχής με την αντίστοιχη έκφρασή τους, τόσο στη λογοτεχνία όσο και στις εικαστικές τέχνες. Ο 20ός αιώνας είναι ο αιώνας των μεγάλων αλλαγών, των ιστορικών πρωτοποριών και των ρήξεων. Οι δημιουργοί, ή τουλάχιστον όσοι από αυτούς, συνειδητά, καταθέτουν το έργο τους απέναντι στην άρχουσα αισθητική, συγκρούονται. Κατά περιόδους βγαίνουν νικητές ή ηττημένοι. Το έργο τους, βέβαια, στη διάρκεια των χρόνων επανεξετάζεται και αναθεωρείται.
* Όταν οι καλλιτέχνες δεν αντιδρούν ακόμη και σε περιπτώσεις κατάργησης των ίδιων των καλλιτεχνικών θεσμών, πώς διαγράφεται το μέλλον μιας χώρας, της κοινωνίας και των καλλιτεχνών της επίσης;
Δημήτρης Αρβανίτης: Αυτοί, και δεν εννοώ ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν έχουμε κάτι τέτοιο, έχουν καταργηθεί προ πολλού. Όσο για το μέλλον της χώρας και ιδιαίτερα των καλλιτεχνών, δεν μου περισσεύει αισιοδοξία. Τις ίδιες υποσχέσεις που εισπράττει σήμερα η χώρα για τη «σωτηρία» της, εισπράττουν αδιάκοπα οι Έλληνες καλλιτέχνες για την αναγνώριση της προσφοράς τους. Και καταλαβαίνετε ότι, αναφερόμενος σε καλλιτέχνες, εννοώ όσους δεν αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοιοι. Το μέλλον λοιπόν έχει «διαγραφεί» με μια βίαιη μολυβιά.
Βουβούλα Σκούρα: Η κατάργηση των καλλιτεχνικών θεσμών είναι δυστυχώς σήμερα στο πλαίσιο κατάργησης και άλλων κοινωνικών θεσμών που αφορούν το σύνολο του πληθυσμού. Οι καλλιτέχνες δεν αποτελούν εξαίρεση. Η σχέση τους όμως με τη μείωση οικονομικών παροχών -κυρίως κρατικών- δημιούργησε και μια σημαντική αλλαγή στην καλλιτεχνική παραγωγή. Αρνούνται οι καλλιτέχνες να μείνουν στο περιθώριο. Άρα αντιδρούν με έναν διαφορετικό τρόπο: θέατρα, εκθέσεις, μουσική κ.λπ. καταλαμβάνουν από τους πιο εναλλακτικούς μέχρι και τους πιο “επίσημους” χώρους. Αν μάλιστα δούμε ότι το περιεχόμενο, αλλά και η φόρμα που προτείνεται, δεν διαφέρουν και πολύ, θα διαπιστώσουμε ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο αντιφάσεων. Αυτό είναι ένα φαινόμενο σε εξέλιξη, που θα πρέπει να μελετηθεί.
* Η ελευθερία της τέχνης κινδυνεύει από την πολιτική ορθότητα;
Δημήτρης Αρβανίτης: Η τέχνη κινδυνεύει μόνο από τη σοβαροφάνεια. Η ελευθερία των ανθρώπων κινδυνεύει από τα ιδιοτελή ένστικτα των υπανθρώπων.
Βουβούλα Σκούρα: Τους εχθρούς μας τους γνωρίζαμε καλά, λέει η Χάνα Άρεντ, εκείνο που μας εξέπληξε ήταν η αντίδραση των φίλων μας... Η ελευθερία της τέχνης δεν κινδυνεύει από την πολιτική ορθότητα. Αντιθέτως η “πολιτική ορθότητα” κινδυνεύει από τη δυναμική ελεύθερη έκφραση της τέχνης, με τη στάση και την κατάθεση του έργου των καλλιτεχνών. Κυρίως των πρωτοποριών. Οι παρεμβάσεις της τέχνης μέσα από την πολυπλοκότητά της και ο ριζοσπαστικός ρόλος της στις ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές υποχρεώνουν τα συντηρητικά στρώματα να οχυρωθούν στα όρια της κυρίαρχης τάξης, υπερασπιστές της κυρίαρχης αισθητικής, ακόμη και με τη δικαιολογία της “πολιτικής ορθότητας”. Και εκεί οξύνεται η σχέση της τέχνης με την εξουσία.
* Η τέχνη μπορεί να γίνει και όπλο στο χέρι της κοινωνίας;
Δημήτρης Αρβανίτης: Η τέχνη, αν χάσει την επαναστατικότητά της, καταντάει βαρετή και φλύαρη διακόσμηση της πλήξης. Θα αποτελεί πάντα όπλο στα χέρια των καλλιτεχνών για λογαριασμό της κοινωνίας. Το παρελθόν μάς διδάσκει, ευτυχώς.
Βουβούλα Σκούρα: Η τέχνη είναι πράξη πολιτική, ακόμη κι αν ο καλλιτέχνης δεν το συνειδητοποιεί ή το αρνείται. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: ποια τέχνη, σε ποια κοινωνία, και ποιοι μηχανισμοί κάθε φορά την επιβάλλουν. Η περίοδος των ψευδαισθήσεων του επαναστατικού ρόλου της τέχνης τελείωσε μαζί με τον ρόλο των πρωτοποριών στις αρχές του 20ού αιώνα. Η επίγνωση του συστήματος που μετατρέπει τα έργα τέχνης σε παγκοσμιοποιημένο και πανάκριβο προϊόν (Βiennale, Documenta, Galleries κ.λπ.) έχει πλέον λιγότερους πολέμιους. Σήμερα οι νέοι καλλιτέχνες έχουν συνειδητοποιήσει τα όρια και τις δυνατότητές τους. Τα νέα μέσα έκφρασης τους βοηθούν στις εκτός των πολιτικών και οικονομικών ελίτ παρεμβάσεις τους. Και αυτό είναι μια ανεξέλεγκτη για την εξουσία δυναμική. Είναι μια νέα μορφή πρωτοπορίας σε διαφορετικό διάλογο με την κοινωνία.
* Σε περιόδους βαθιάς και πολυεπίπεδης κρίσης, όπως η σημερινή, αναπροσαρμόζεται ο ρόλος του καλλιτέχνη;
Δημήτρης Αρβανίτης: Όλοι οι ρόλοι αναπροσαρμόζονται. Άλλοι βέβαια διαλέγουν τους αγώνες και άλλοι τον καναπέ. Σταθερά μένουν μόνο τα λαμόγια, οι οπορτούνες και οι μαυραγορίτες. Δεν γνωρίζω να σας απαντήσω εάν το να δημιουργεί και να «παιδεύεται» ο καλλιτέχνης είναι διακριτός ρόλος ή καρικατούρα στο στόμα των φιλότεχνων μικροαστών. Κανείς από τους καλλιτέχνες που γνωρίζω και εκτιμώ δεν χρειάστηκε να αναπροσαρμόσει τη ζωή του. Παλεύει πάντα με τον παράλογο κόσμο.
Βουβούλα Σκούρα: Αν δεν περιοριστούμε στην Ελλάδα, θα δούμε ότι σε περιόδους κρίσης υπάρχουν φαινόμενα δραστηριότητας ευρύτερων καλλιτεχνικών ομάδων που περιλαμβάνουν τις εικαστικές τέχνες, την αρχιτεκτονική, τη λογοτεχνία, τη μουσική, το θέατρο κ.τ.λ., όπως ήδη ανέφερα σε προηγούμενη ερώτησή σας. Από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο έως σήμερα τα καλλιτεχνικά ρεύματα συνδέονται, περισσότερο ή λιγότερο, με τις πολιτικές εξελίξεις. Διαφοροποιούνται, ανατρέπουν και ανατρέπονται. Δημιουργούνται -κυρίως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο- διάφορα κέντρα - μητροπόλεις τέχνης, όπως η Νέα Υόρκη, το Βερολίνο, το Ρίο ντε Τζανέιρο, το Ντουμπάι κ.ά. Αλλάζει ο τρόπος λειτουργίας των μουσείων, οι νομοθεσίες για τη διακίνηση των έργων τέχνης, ο ρόλος των curators στις μεγάλες διοργανώσεις. Εμφανίζονται δυναμικά κινήματα, όπως ο φεμινισμός, η επανατοποθέτηση της κουλτούρας άλλων λαών στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης. Μέσα λοιπόν σ' αυτόν τον διεθνή καταιγισμό των διεθνών, αλλά και τον τοπικών εξελίξεων, φυσικό είναι να προσαρμόζεται και ο ρόλος του καλλιτέχνη αυτοπροσδιορίζοντας τη δυναμική του.
