Οι ενεργειακές κοινότητες αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα εγχειρήματα που αναδείχθηκαν μέσα από τη συζήτηση για την ενεργειακή δημοκρατία. Δεν αποτελούν απλώς έναν διαφορετικό τρόπο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Εκφράζουν μια διαφορετική αντίληψη για τη σχέση της κοινωνίας με την ενέργεια: μια προσπάθεια μετατροπής του πολίτη από παθητικό καταναλωτή σε ενεργό υποκείμενο που συμμετέχει στην παραγωγή, στη διαχείριση και στη λήψη αποφάσεων για έναν κρίσιμο κοινωνικό πόρο.
Στον πυρήνα των ενεργειακών κοινοτήτων βρίσκεται η ιδέα της συλλογικής δράσης. Πολίτες, δήμοι, συνεταιρισμοί και φορείς της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας μπορούν να δημιουργήσουν κοινά εγχειρήματα παραγωγής και διαχείρισης ενέργειας, με στόχο όχι μόνο την οικονομική βιωσιμότητα αλλά και την κοινωνική ωφέλεια. Η συλλογική ιδιοκτησία, η δημοκρατική λήψη αποφάσεων, η διαφάνεια και η ανταπόδοση στην κοινότητα αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του μοντέλου.
Η σημασία των ενεργειακών κοινοτήτων γίνεται ακόμη μεγαλύτερη σε μια εποχή όπου η ενεργειακή φτώχεια και ο ενεργειακός αποκλεισμός δοκιμάζουν τις αντοχές μεγάλου μέρους της κοινωνίας. Η συλλογική παραγωγή ενέργειας μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο κοινωνικής προστασίας, μειώνοντας το ενεργειακό κόστος για ευάλωτα νοικοκυριά, κοινωνικές δομές, σχολεία, δήμους και μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Η ενέργεια δεν αντιμετωπίζεται πλέον αποκλειστικά ως εμπόρευμα αλλά ως κοινωνικό αγαθό και πεδίο αλληλεγγύης.
Ο Νόμος 4513/2018
Στην Ελλάδα η σημαντικότερη θεσμική έκφραση αυτής της αντίληψης ήταν ο Ν. 4513/2018 για τις ενεργειακές κοινότητες. Η σημασία του δεν περιοριζόταν στην προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αλλά κυρίως στη διεύρυνση του ποιος μπορεί να συμμετέχει στο ενεργειακό σύστημα. Για πρώτη φορά δημιουργήθηκε ένα πλαίσιο που επέτρεπε σε πολίτες, Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης, συνεταιρισμούς και φορείς κοινωνικής οικονομίας να οργανωθούν συλλογικά και να συμμετάσχουν ενεργά στην ενεργειακή μετάβαση.
Η καινοτομία αυτού του θεσμού βρισκόταν στην αντίληψη ότι η ενέργεια μπορεί να αποτελέσει κοινό αγαθό. Τα κοινά δεν ταυτίζονται ούτε με την κρατική διαχείριση ούτε με την ιδιωτική αγορά. Αφορούν μορφές συλλογικής διαχείρισης πόρων από τις ίδιες τις κοινότητες, με δημοκρατικούς κανόνες συμμετοχής και λογοδοσίας. Υπό αυτή την οπτική, η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι μόνο τεχνολογική αλλαγή αλλά και διαδικασία κοινωνικού μετασχηματισμού.
Οι ενεργειακές κοινότητες, όμως, δεν εμφανίστηκαν σε κοινωνικό κενό. Αναδύθηκαν μέσα στις αντιφάσεις του ενεργειακού συστήματος που διαμορφώθηκε μετά την απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας. Η μετάβαση από το κρατικό μονοπώλιο σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον δεν οδήγησε σε ουσιαστική διάχυση της ισχύος. Αντίθετα, η αγορά παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό πεδίο δράσης ισχυρών οικονομικών ομίλων.
Μέσα σε αυτές τις αντιφάσεις αναπτύχθηκαν μορφές κοινωνικής αυτενέργειας. Οι ενεργειακές κοινότητες επιχείρησαν να μετατρέψουν την αποκέντρωση της παραγωγής σε αποκέντρωση της ιδιοκτησίας, των αποφάσεων και των ωφελειών και τη διαχείριση των νέων μικρών συνεταιρισμών. Ειδικά οι μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα ενεργειακές κοινότητες συνδέονται πιο στενά με την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, την ενεργειακή δημοκρατία και τις προεικονιστικές πρακτικές των κοινωνικών κινημάτων, δημιουργώντας στο παρόν μορφές οργάνωσης που ανταποκρίνονται σε ένα διαφορετικό μοντέλο οικονομίας και δημοκρατίας. Όπως επίσης και όσες ενεργειακές κοινότητες κερδοσκοπικού χαρακτήρα πληρούν αυστηρά όλες τις προϋποθέσεις που όριζε ο Ν. 4430/16 για τους φορείς ΚΑΛΟ (καταστατικός σκοπός, περιορισμοί στη διανομή κερδών, δημοκρατική διοίκηση κ.λπ.) μπορούν να θεωρηθούν ως φορείς της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας.
Οι νεοφιλελεύθερης κατεύθυνσης αλλαγές της Ν.Δ.
Η αλλαγή του θεσμικού πλαισίου μετά το 2019 σηματοδότησε μια διαφορετική πολιτική κατεύθυνση. Με τον Ν. 5037/2023 τροποποιήθηκε το πλαίσιο λειτουργίας των ενεργειακών κοινοτήτων και εισήχθησαν νέες μορφές συλλογικών ενεργειακών σχημάτων. Οι αλλαγές αυτές δεν ήταν τυχαίες, έγιναν προς την κατεύθυνση του νεοφιλελεύθερου μετασχηματισμού που συντελείται στη χώρα από την πρώτη στιγμή ανάληψης της διακυβέρνησης από τη Ν.Δ. και σηματοδότησαν μια μετατόπιση από τη λογική της ενεργειακής δημοκρατίας και της κοινωνικής συμμετοχής προς ένα μοντέλο όπου η ανάπτυξη των ΑΠΕ αντιμετωπίζεται ως πεδίο επενδυτικής δραστηριότητας με στόχο το κέρδος.
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις είναι βαθιά πολιτική. Από τη μία βρίσκεται η αριστερή και κινηματική αντίληψη για την ενεργειακή μετάβαση: μια αντίληψη που θεωρεί την ενέργεια κοινωνικό αγαθό και επιδιώκει τη συμμετοχή των πολιτών στην παραγωγή και στις αποφάσεις. Από την άλλη βρίσκεται η νεοφιλελεύθερη αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η πράσινη μετάβαση οργανώνεται κυρίως μέσω της αγοράς, των ιδιωτικών επενδύσεων και του ανταγωνισμού.
Η διεθνής εμπειρία
Η διεθνής εμπειρία αποδεικνύει ότι ένας διαφορετικός δρόμος είναι εφικτός. Ο συνεταιρισμός Ecopower στο Βέλγιο, η Som Energia στην Ισπανία και το κίνημα Burgerenergie στη Γερμανία αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα ενεργειακών εγχειρημάτων όπου οι πολίτες συμμετέχουν στην παραγωγή και στη διαχείριση της ενέργειας. Αντίστοιχα, στην Ελλάδα η Ενεργειακή Κοινότητα Καρδίτσας (ΕΣΕΚ), η μη κερδοσκοπική ενεργειακή κοινότητα ΥΠΕΡΙΩΝ στην Αττική και η Μινώα Ενεργειακή Κοινότητα στην Κρήτη όπως και δεκάδες άλλες αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα συλλογικών πρωτοβουλιών με κοινωνικό αντίκτυπο, αποδεικνύοντας ότι υπάρχει κοινωνική βάση για ένα διαφορετικό ενεργειακό μοντέλο.
Οι ενεργειακές κοινότητες δεν αποτελούν απλώς ένα εργαλείο παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας. Αποτελούν μια διαφορετική αντίληψη για τη δημοκρατία, την οικονομία και τη διαχείριση των κοινών αγαθών. Είναι μια εναλλακτική μορφή κοινωνικής οργάνωσης με μετασχηματιστική λογική.
Το πραγματικό ερώτημα της ενεργειακής μετάβασης δεν είναι μόνο ποιος θα παράγει την ενέργεια του αύριο. Είναι ποιος θα αποφασίζει γι’ αυτήν, ποιος θα τη διαχειρίζεται και προς όφελος ποιων θα λειτουργεί το νέο ενεργειακό σύστημα. Η επιλογή ανάμεσα σε μια ενεργειακή μετάβαση με κοινωνική δικαιοσύνη και δημοκρατική συμμετοχή και σε μια μετάβαση που αφήνεται αποκλειστικά στις δυνάμεις της αγοράς δεν είναι μια τεχνική διαφορά. Είναι μια κρίσιμη πολιτική επιλογή για το ποια κοινωνία θέλουμε να οικοδομήσουμε σήμερα και στο μέλλον.
* Ο Τάσος Πολιτίδης έχει MSc Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας και είναι μέλος της Πολιτικής Γραμματείας του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.
