του Παναγιώτη Σ. Παπαδόπουλου
Η νεκρή φύση σαν ένα ιδιαίτερο εικαστικό είδος έλκει την καταγωγή της από την Αρχαία Ελλάδα. Σύμφωνα με μαρτυρίες του Πλίνιου, ο πιο γνωστός εκφραστής αυτού του είδους υπήρξε ο Πειραϊκός, δημιουργός έργων που αναπαριστούσαν χωρικούς σε ώρα εργασίας, ζώα ή τις προμήθειες σε τρόφιμα και συναφή είδη που είχαν στη διάθεσή τους οι πλούσιοι Αθηναίοι. Η νεκρή φύση στους αρχαίους είχε έναν ηθικό συμβολισμό. Αντίστοιχα θέματα -όπως η νεκρή πέρδικα γύρω από τα ώριμα ρόδια που συναντάται στο Ερκουλάνο- αποτελούσαν επιδράσεις της επικούρειας φιλοσοφίας, αλλά και μία πρόσκληση ώστε να στοχαστεί ο θεατής τις χαρές της φύσης και την προσωρινή διάσταση της ανθρώπινης ζωής. Η παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και στη συνέχεια ο εκχριστιανισμός της Ρώμης σήμαναν και το τέλος αυτού του εικαστικού είδους. Στη συνέχεια, και για πάνω από χίλια χρόνια, ο δυτικός πολιτισμός δεν μπορούσε να δεχτεί την αναπαράσταση άψυχων πραγμάτων.
Στοιχεία από την πραγματική ζωή και τη φύση άρχισαν να εμφανίζονται για πρώτη φορά στη ζωγραφική κατά τον 14ο αιώνα. Από τον 15ο αιώνα κι ύστερα, η νεκρή φύση θα αποτελέσει τον προνομιακό τόπο ώστε να εκφραστεί, μέσα σε αυτή, ένα ολόκληρο σύστημα συμβόλων που εκφράζει κάθε φορά την κοινωνία και τον καλλιτέχνη που τη δημιουργεί. Με αυτόν τον τρόπο θα συνδεθεί με τη μεταφορά και την αλληγορία. Η παρουσία του αντικειμένου-συμβόλου θα χαρακτηρίσει από εδώ και στο εξής τη νεκρή φύση. Αυτός ο συμβολικός χαρακτήρας της νεκρής φύσης κυριάρχησε και κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα, ενώ στη Φλάνδρα εμφανίζονται στα μέσα του 16ου αιώνα πίνακες που εικονίζουν ένα θρησκευτικό θέμα στο βάθος, ενώ σε πρώτο πλάνο προβάλλονται κάποια στοιχεία νεκρής φύσης. Πολύ αργότερα, μετά τον 18ο αιώνα, η νεκρή φύση απελευθερώνεται από την κυριαρχία του συμβολισμού και πλέον ο καλλιτέχνης επικεντρώνεται στην ίδια τη σύνθεση της εικόνας και τη διάταξη του χώρου.
Η δημιουργία μιας νεκρής φύσης είναι, πάνω απ' όλα, μια αινιγματική πράξη ονοματοθεσίας. Λουλούδια, φρούτα, ψάρια, κανάτες νερού ή κρασιού, μαχαιροπίρουνα, κούπες, υφάσματα κ.λπ. Η νεκρή φύση προσδιορίζει και προσδιορίζεται από αντικείμενα. Η συσσώρευση των αντικειμένων υποχρεώνει το βλέμμα σε μια καθυστέρηση. Ο θεατής παρατηρεί τη σύνθεση, διακρίνει το αντικείμενο και το ονοματίζει. Πρόκειται για την επικράτηση του αντικειμένου. Όσο πιο απλά αυτά παρουσιάζονται, τόσο πιο αινιγματικά γίνονται. Ο καλλιτέχνης δεν επιλέγει το αντικείμενο που βρίσκεται μπροστά του στη φύση ή γενικότερα στο περιβάλλον του, αλλά το δημιουργεί ο ίδιος. Η νεκρή φύση είναι μια πράξη σκηνοθεσίας. Μάλιστα, αυτή η σκηνοθεσία προσδίδει στο έργο και τον σύγχρονο εικαστικό του χαρακτήρα. Το μιμητικό στοιχείο του είναι βέβαια παρόν αλλά δεν είναι το κυρίαρχο. Εδώ κυριαρχεί η παρουσία του πνευματικού του περιεχομένου και ένας συμβολισμός που, αν και δεν είναι προφανής όπως παλαιότερα, δημιουργεί, ωστόσο, την προσωπική μυθολογία του καλλιτέχνη. Αν και μέσα στη νεκρή φύση το αντικείμενο, πολλές φορές, προσωποποιείται, η απουσία του ανθρώπου είναι ένας αναπόφευκτος όρος, μια απαίτηση για την εμφάνιση του μεταφυσικού κόσμου.
Μία σύνοψη της νεκρής φύσης στην έκθεση: "Still Life: Αριστουργήματα από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης. Παράδοση και Καινοτομία», Ίδρυμα Θεοχαράκη, έως 28 Απριλίου 2013.
