Το θέατρο είναι μια τέχνη συνεχώς εξελισσόμενη. Συγκεντρώνοντας πλήθος άλλων τεχνών για την τελική έκφρασή του, ωθείται από αυτές σε καινοτομίες, νέες ιδέες, νέες εκδοχές και αισθητικές προτάσεις.
Υπάρχουν όμως πάντα κάποιες περίοδοι που ταυτίστηκαν με ιστορικές στιγμές της τέχνης του θεάτρου. Μια τέτοια στιγμή είναι και η περίοδος του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Μια παράμετρος που τη σημάδεψε έντονα είναι και η γέννηση της σκηνοθεσίας. Η συνολική ερμηνεία της αισθητικής και ιδεολογικής ερμηνείας ενός έργου ανατίθεται σε έναν από τους ηθοποιούς, που μένει έξω από τη διανομή των ρόλων, κατεβαίνει στην πλατεία του θεάτρου και καθοδηγεί το στήσιμο της παράστασης. Έχει άποψη και υποδεικνύει την ερμηνεία των ρόλων. Δίνει την κατεύθυνση στην επιλογή και δημιουργία των σκηνικών και κοστουμιών, της μουσικής, της χορογραφίας, των φωτισμών και όποιου άλλου στοιχείου συμμετέχει στο ανέβασμα του θεατρικού έργου.
Στην Ευρώπη, και πιο ειδικά σε Γαλλία, Γερμανία και Ρωσία, ξεκινά το κίνημα του «σκηνοθετούμενου θεάτρου». Οι πρώτοι σκηνοθέτες ήταν αναμφισβήτητα προσωπικότητες ευρέως αποδεκτές, με καλλιέργεια και πρόσβαση σε ευρύτερα πνευματικά πεδία. Είχαν ευδιάκριτες προσωπικές απόψεις για το θεατρικό γεγονός, τέτοιες που γοήτευαν θεατρίνους και κοινό.
Σε πάμπολλες περιπτώσεις, από την πρώτη εμφάνιση του σκηνοθέτη έως σήμερα, η σκηνοθεσία λάμβανε θέση πάνω από τον συγγραφέα, τους ηθοποιούς, τους άλλους συντελεστές. Εδώ πρόκειται για σκηνοθέτες μεγάλου διαμετρήματος και με τόση καλλιτεχνική δύναμη που καθυπότασσε όλα τα θεατρικά «υλικά» στην υπηρέτηση του δικού του οράματος. Αυτό σημαίνει ότι το πετύχαινε εξαφανίζοντας δημιουργικά οι συνεργάτες του; Όχι εάν πρόκειται για πραγματικά εμπνευσμένο σκηνοθέτη. Στη χώρα μας ο Κάρολος Κουν είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Και ο Σπύρος Ευαγγελάτος ένα άλλο επίσης. Αυτοί οι σκηνοθέτες υπήρξαν δάσκαλοι όχι μόνο των ηθοποιών, αλλά και συγγραφέων, μουσικών κ.λπ.
Στην Γαλλία, ο πρωτοπόρος Firmin Gembier αφήνει τις κλασικές σκηνές και επικεντρώνεται σε ένα λαϊκό θέατρο για τις μάζες, δημιουργώντας το TNP ( Theatre National Populaire). Ο Jean Louis Barrault είναι ακόμη ένας σημαντικός Γάλλος σκηνοθέτης. Και ο Jean Vilar αφήνει έντονο το στίγμα του ως διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν. Ο Patrice Chereuou, αφού περιπλανήθηκε στην επαρχία και σε διάφορα φεστιβάλ, εστίασε στο πολιτικοποιημένο θέατρο, αποδεχόμενος ταυτόχρονα και τονίζοντας και τη διασκεδαστική πλευρά του θεάτρου. Η Ariane Mnouchkine, με τα υπέροχα θεάματά της και με κορυφαίο το 1789, μαζί με τον Antoine Vitez, συμπληρώνουν το πάνθεον των σπουδαίων Γάλλων σκηνοθετών.
Στον γερμανόφωνο χώρο, ο Αυστριακός Max Reinhardt, ως δάσκαλος ηθοποιών, επηρέασε το ευρωπαϊκό θέατρο με τη μέθοδό του. Επηρέασε και το ελληνικό θέατρο, ως δάσκαλος του Δημήτρη Ροντήρη. Ο Erwin Piscator θέτει την έμπνευσή του στη δημιουργία ενός πολιτικού θεάτρου που θα «πείσει» το κοινό. Η διδασκαλία του εξελίχθηκε μέσω της δουλειάς του Bertolt Brecht, που εισήγαγε μέσω του «επικού θεάτρου» ένα είδος θεάτρου του «επιστημονικού σοσιαλισμού». Τέλος, ο Peter Stein, ως ο πιο σημαντικός επεξεργαστής σε σύγχρονη παραστασιακή μορφή των κλασικών κειμένων.
Στην Ανατολική Ευρώπη πρωταγωνιστεί η μετεπαναστατική Ρωσία. Ο μαθητής του Στανισλάφσκι Ευγένι Βακτάνγκοφ, ο Αϊζενστάιν, ο Γιούρι Λιουμπίμοφ, ο Ανατόλι Βασίλιεφ και στην Πολωνία ο Αντρέι Βάιντα κράτησαν ψηλά και φώτισαν τον ρόλο του σκηνοθέτη στην περίοδο του τέλους του 19ου ένατου και των αρχών του 20ού αιώνα.
* Βουλευτής Ανατολικής Αττικής και αναπληρωτής τομεάρχης Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.
