Του Λέανδρου Πολενάκη
Όλοι γνωρίζουν το όνομα της Λουκρητίας Βοργία, σαν σύμβολο διαχρονικό της άμετρης φιλοδοξίας, της τρέλας, της διαφθοράς, της αβυσσαλέας λαγνείας, του εγκλήματος. Κανείς όμως δεν ξέρει ποια ήταν στην πραγματικότητα αυτή η γυναίκα, διαβόητη φαρμακεύτρια εκτός από τα άλλα, που ταύτισε, κυριολεκτικά, την ύπαρξή της με την «κυκλοφορία των δηλητηρίων», θα έλεγε, δικαιολογημένα εδώ, ο Γιαν Κοτ. Το αληθινό πρόσωπό της δεν έγινε ποτέ «δικό μας», χαμένο οριστικά στην αχλύ του μύθου μιας Αναγέννησης, που και αυτή δεν έγινε ποτέ «δική μας». Καταδικασμένη να είναι για πάντα μια «ξένη», η Λουκρητία Βοργία χρησιμεύει ως «αποδιοπομπαίος τράγος», φάρμακο και φαρμάκι μαζί, που «παίρνει επάνω της» και ξεπλένει τις «αμαρτίες» μας. Το μόνο βεβαιωμένο ιστορικά είναι ότι υπήρξε προστάτιδα των γραμμάτων και πέθανε λαοφιλέστατη στη Φερράρα το 1519, σε ηλικία μόλις τριάντα εννέα χρονών.
«Σκληρή, αποφασισμένη», μεταφέρω από το κείμενο του προγράμματος της παράστασης, «η Λουκρητία Βοργία του Βίκτωρος Ουγκώ είναι μια ηρωίδα που επιβιώνει σε έναν κόσμο διαφθοράς, βίας και εκδίκησης, Η ιστορία της νεαρής κόρης του Ροντρίγκο Βοργία, η οποία στα δεκατρία της πήρε τον πρώτο από τους τέσσερις συζύγους που διάλεξαν για αυτήν ο πατέρας και ο αδελφός της, αποτυπώνει την πιο σκληρή και αδίστακτη όψη της δύναμης και της εξουσίας. Το γυναικείο σώμα ως αντικείμενο ερωτικής επιθυμίας και «πρώτη ύλη» σε χέρια ανδρών και γυναικών, δοκιμάζει, σε συγγραφείς όπως ο Ουγκώ και ο Σέλεϊ τα όρια της ρομαντικής φαντασίας και φαντασίωσης. Ο Ουγκώ στη «Λουκρητία Βοργία» συνενώνει μια σειρά από αταίριαστες για την εποχή αντιθέσεις: το τραγικό με το κωμικό, τον θάνατο με την ίαση, την ορμή της νεανικής ρώμης με την εκδικητικότητα του γερασμένου μυαλού, την εικόνα της ματαιωμένης μητρότητας με την ηθική απαξίωση» (Ιουλία Πιπίνια).
Στα πιο πάνω σημαντικά, θα είχα να προσθέσω ότι δεν είναι τόσο αταίριαστες οι αντιθέσεις που συνενώνει ο Ουγκώ στο έργο του. Ίσα - ίσα, αυτή ακριβώς είναι η ομορφιά του ρομαντισμού, ότι κατορθώνει να διευρύνει τα όρια του «λογικού», έτσι ώστε να μπορεί να περιλάβει εντός του καταστάσεις που απορρίπτονταν ως τότε από τον κανόνα του «ορθού λόγου», ως μη σύμμετρες και έλλογες: το όνειρο, τη φαντασία, τον μύθο, το παραμύθι. Η «Λουκρητία Βοργία» του, είναι μια χειμαρρώδης, μνημειακή κατάθεση για τις κρυμμένες όψεις της γυναίκας, ως «άλλου» του άνδρα: καταστροφής και σωτηρίας του ταυτοχρόνως, ευλογίας και κατάρας, φίλης και εχθράς την ίδια στιγμή, όπως την είδε το ρομαντικό κίνημα. Ένας χείμαρρος ονειρικών εικόνων καταλυτικής ορμής που παρασύρει και ανατρέπει στο διάβα του όλα τα κοινωνικά δεδομένα, συμβολικά ή πραγματικά.
Έτσι την έδωσε η σκηνοθεσία (και διασκευή) του Νικήτα Μιλιβόγιεβτς (σε μετάφραση ικανή της Ισμήνης Ραντούλοβιτς, χορογραφία της Amalia Benett, σκηνικά - κοστούμια Kenny Maclelan, φωτισμούς Νίκου Βλασσόπουλου, ενταγμένα όλα στον σκηνοθετικό άξονα), στο Φεστιβάλ Αθηνών: μια ασταμάτητη, συνεχής ροή κινηματογραφικών πλάνων, όχι στατικά φιλμαρισμένο θέατρο αλλά κινηματογράφος που αναζητά τις θεατρικές του ρίζες πίσω απ' το λευκό σεντόνι της οθόνης, για να τις βρει σε ένα αρχετυπικό και αεικίνητο «θέατρο σκιών», κάπου στα γελαστικά και συγχρόνως πένθιμα τοπία μιας βαλκανικής ψυχής που μάτωσε έως θανάτου θέλοντας να γίνει παγκόσμια. Η σκηνοθεσία ήταν ένα μάθημα εξισορρόπησης διαφορετικών υφών, ρυθμών, εντάσεων.
Με μια εκπληκτική Λυδία Φωτοπούλου, σε έναν απροσδόκητο ανδρικό ρόλο, να ξεδιπλώνει όλο της το μεταμορφωτικό χάρισμα. Με έναν Μάνο Βακούση «από αλλού», με μια ουσιωδέστατη Θεοδώρα Τζήμα, και με έναν αστερισμό λαμπερών ηθοποιών. (Ανδρέας Κωνσταντίνου, Αινείας Τσαμάτης, Έκτορας Λιάτσος, Γιώργος Βουρδαμής, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Ειρήνη Φαναριώτη).
ΥΓ.: Στην κριτική της Τρίτης 25 Αυγούστου, έγραφα: «Δεν διαθέτουμε επαρκή δείγματα αρχαϊκών αναπαραστάσεων ώστε να συμπληρώσουμε την εικόνα του πρώιμου Δία. Με εξαίρεση το μοναδικό 'πύθο της Τήνου', του 6ουαι. π.Χ. Ο Ζεύς σε αυτόν είναι εντελώς άλλος από εκείνον που έχουμε συνηθίσει. Διαθέτει σύμμεικτα χαρακτηριστικά ανδρικά και γυναικεία...». Στον «δαίμονα» δεν άρεσε μάλλον αυτό και αλλοίωσε την πρόταση.
