Του Λέανδρου Πολενάκη
Στον «Προμηθέα Δεσμώτη» παρακολουθούμε μια ανελέητη σύγκρουση ανάμεσα στις δυο «αρχές» του κόσμου. Ο «φιλάνθρωπος» Προμηθέας κατηγορεί τον εξουσιαστικό Δία, που έχει λάβει απόφαση να εξαλείψει το ανθρώπινο γένος, ως θεό υπερόπτη, αλαζόνα και υβριστή, που θα ανατραπεί αν εμμείνει στην άδικη απόφασή του. Στο χαμένο τρίτο μέρος της τριλογίας η κοσμική αυτή σύγκρουση έληγε. Το «νείκος» διαδεχόταν η «φιλότης». Με τη μεσολάβηση της μητέρας του, Γαίας, ο Προμηθέας δεχόταν να αποκαλύψει στον Δία το όνομα της γυναίκας που, σύμφωνα με τον χρησμό, θα του γεννούσε γιο πιο δυνατό, και θα έχανε από αυτόν τον θρόνο του... Ήταν η Θέτις, που, πράγματι, έφερε σε λίγο στο φως τον «Διογενή», κατά τον Όμηρο, Αχιλλέα, ο οποίος παρ' ότι φυσικό παιδί του αθάνατου Δία, «καταχωρήθηκε» ως τέκνο νόμιμο του θνητού Πηλέα...
Ο Δίας υπόσχεται ως αντάλλαγμα να ελευθερώσει τον Προμηθέα, και εγκαταλείπει το σχέδιο εξάλειψης της ανθρωπότητας. «Ωριμάζει», ξεπερνάει το τραύμα της δικής του προβληματικής γέννησης και λαμβάνει την οικεία μορφή των αναπαραστάσεων της κλασικής εποχής: του «τέλειου» γενειοφόρου Δία, του στιβαρού ώριμου άνδρα, του πατέρα - θεού... Πώς γινόταν αυτό, ποιο ρόλο έπαιζε στον «εξανθρωπισμό» του Διός η είσοδός του στον κόσμο της πατρότητας με την απρόσκοπτη αποδοχή της γέννησης του «θείου» Αχιλλέα, δεν το γνωρίζουμε. Δεν διαθέτουμε επαρκή δείγματα αρχαϊκών αναπαραστάσεων, ώστε να συμπληρώσουμε την εικόνα του πρώιμου Δία.
Με εξαίρεση τον μοναδικό «πίθο της Τήνου», των αρχών του 6ου αιώνα π.Χ. ο Ζεες, σε αυτόν είναι «άλλος», εντελώς, από εκείνον που έχουμε συνηθίσει. Διαθέτει σύμμεικτα χαρακτηριστικά, ανδρικά και γυναικεία, είναι έφηβος, αγένειος και πτερωτός. Θυμίζει «κήρα» (δαίμονα των καιρικών συνθηκών) ή τις ελάσσονες, πάρεδρες θεότητες, παραπλεύρως της μεγάλης «Μητέρας θεάς», των μινωϊκών ή μυκηναϊκών σφραγιδόλιθων. Αναγνωρίζεται ως Ζευς, μόνο από το γεγονός ότι μια γυναικεία μορφή αναδύεται πάνοπλη από το κεφάλι του... Η επικρατέστερη ερμηνεία είναι ότι ο Ζευς, εδώ εικονίζεται ακριβώς τη στιγμή που «γεννάει» τον άρσενα εαυτό του, ενώ «μεταβιβάζει» τα γυναικεία χαρακτηριστικά του στο θήλυ βλάστημά του, την παρθένο θεά Αθηνά. Για να αναχθεί, κατόπιν, αφού «νίκησε» τη γυναίκα μέσα του, στην «τέλεια» θεϊκή του υπόσταση και μορφή: ενός αμιγούς, ώριμου άνδρα - πατέρα - θεού. Μοιάζει έτσι σαν η αισχυλική τριλογία της «Προμήθειας» να εγγράφεται όλη στη δυναμική της «μετάβασης» του Διός, με τη μεσολάβηση του Προμηθέα, από την παλαιά του μορφή και υπόσταση, στη νέα. Από τον αδιάλλακτο δυνάστη θεό, στον συναινετικό «πατέρα».
Τα πιο πάνω συν η αποσπασματικότητα του κειμένου, κάνουν δύσκολη την ερμηνεία, πόσο μάλλον τη μεταφορά στη σκηνή του αισχυλικού αυτού δράματος. Συνήθως προτιμούν οι σκηνοθέτες μια εύκολη και βολική λύση: να «κρεμάσουν» τον «Προμηθέα Δεσμώτη» ως φλάμπουρο ή σημαία της αιώνιας, διαρκούς επανάστασης, εναντίον κάθε μορφής εξουσίας. Ο Αισχύλος, όμως όσο ξέρω, αναρχικός δεν ήταν.
Αυτήν την «πεπατημένη» ακολούθησε και ο Κώστας Φιλίππογλου στη σκηνοθεσία του «Προμηθέα», στην Επίδαυρο. Αναγόρευσε τον Προμηθέα σε σύμβολο απόλυτο, διαχρονικό, της διαρκούς επανάστασης. Μάλιστα, σε μία παράσταση κατάφορτη από τετριμμένα, μικροαστικά «κλισέ», που αντιδικούσαν με το επαναστατικό του σκεπτικό. Σε θεατρική μετάφραση του ποιητή Γιώργου Μπλάνα, που, όμως, «αφίππευε» σε κρίσιμα σημεία τον ποιητικό λόγο του Αισχύλου, σε μια διάλεκτο καθημερινής τριβής και χρήσης. Με έναν «πειραγμένο» πρόλογο από τη «Θεογονία» του Ησιόδου, συμπληρωμένο με εμβόλιμες «σούπερ» επαναστατικές σκηνές του Δημήτρη Κουρούμπαλη...
Με αποκλίνουσα από την κίνηση μουσική (Lost Bodies). Με έναν αδόκιμο γυναικείο χορό, με άφωνες σχεδόν τις δυο κορυφαίες. Οι «Ωκεανίδες», τα θεσπέσια αυτά πλάσματα από αφρό του κύματος, όταν δεν εκτελούσαν το παιδικό, κολεγιακό μπαλετάκι τους (κίνηση Φρόσως Κορρού) πηδούσαν εδώ και εκεί με τα ημιδιαφανή, «λαστέξ» εσώρουχα, σαν σε τηλεοπτική διαφήμιση αναλόγων προϊόντων. Το σκηνικό με τις ιονεσκικές καρέκλες, τα κλοουνίστικα κοστούμια (Κέννυ Μακλέλαν), το ύφος, τέλος, μιας γενικής απροσδιόριστης «μπεκετερί», μετέτρεπαν τα στυγνά όργανα της εξουσίας, Ήφαιστο, Ερμή, Κράτος, από συνειδητούς δολοφόνους σε αφηρημένες έννοιες του «παραλόγου».
Οι Γεράσιμος Γεννατάς, Δημήτρης Κουρούμπαλης στους αντίστοιχους ρόλους, αδικήθηκαν από τις σκηνοθετικές επιλογές. Η Μαρλένε Καμίνσκυ ως «Ιώ», διαθέτει «τσαγανό», χτυπήθηκε, μόχθησε, βρίσκεται σε καλή πορεία. Ο Τάσος Νούσιας έχει παράστημα, φωνή, απαγγέλλει σωστά, αλλά ο «Προμηθέας» του, ίσως καταλληλότερος για θέατρο εσωτερικού χώρου, με κενά υποκριτικής, υστερούσε ως μέγεθος.
