Στα χρόνια της βιομηχανικής επανάστασης, το μαύρο πέπλο που σκέπαζε την πόλη του Λονδίνου της έδωσε το προσωνύμιο "ο μεγάλος καπνός". Δεν ήταν μόνο τα εκατοντάδες εργοστάσια αλλά και το γεγονός ότι οι Λονδρέζοι χρησιμοποιούσαν κάρβουνα για να ζεσταίνουν τα σπίτια τους στη διάρκεια του χειμώνα. Πώς γίνεται επομένως ο "καπνός" να επιστρέφει ένα ανοιξιάτικο πρωινό του 21ου αιώνα;
Ένα πυκνό σύννεφο αιθαλομίχλης κάλυψε στα μέσα της εβδομάδας όχι μόνο τη βρετανική πρωτεύουσα αλλά και ένα μεγάλο μέρος της νότιας Αγγλίας, με αποτέλεσμα το υπουργείο Περιβάλλοντος να εκδώσει επείγουσα ανακοίνωση καλώντας τις "ευπαθείς ομάδες" να αποφεύγουν τις άσκοπες μετακινήσεις και την έντονη σωματική άσκηση.
Παρ' ότι το Λονδίνο έχει σταθερά ένα από τα υψηλότερα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ευρώπη, σπανίως το φαινόμενο εκδηλώνεται με τέτοια ένταση. Το "μεγάλο νέφος" του χειμώνα του 1952 προκάλεσε τον θάνατο 4.000 Λονδρέζων, υποχρεώνοντας τις αρχές να πάρουν άμεσα μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Τότε ήταν ένας αντικυκλώνας που είχε παγιδεύσει τα τοξικά αέρια πάνω από τη βρετανική πρωτεύουσα. Σήμερα το νέφος αποδίδεται σε ένα συνδυασμό ισχυρών νοτιάδων και της μεταφοράς σκόνης από την έρημο Σαχάρα.
Κάθε φορά το φαινόμενο εξηγείται σαν καθαρά συγκυριακό. Ωστόσο, μόλις μια εβδομάδα νωρίτερα ασυνήθιστα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης είχαν καταγραφεί τόσο στο Παρίσι όσο και στο Μιλάνο, δείχνοντας έτσι την ευρωπαϊκή διάσταση του προβλήματος. Γιατί είναι πια ολοφάνερο ότι τα τοξικά νέφη έχουν πάψει προ πολλού να αποτελούν χαρακτηριστικό των ασιατικών μεγαλουπόλεων - Κινέζοι επιστήμονες συνέκριναν πρόσφατα την ατμοσφαιρική ρύπανση στις πόλεις της χώρας τους με τα επακόλουθα ενός "πυρηνικού χειμώνα", επισημαίνοντας ότι το νέφος είναι πια τόσο πυκνό, ώστε να εμποδίζει ακόμη και τη φωτοσύνθεση των φυτών.
Και φυσικά δεν την πληρώνουν μόνο τα φυτά. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, περισσότερο από 90% των ανθρώπων που ζουν στις ευρωπαϊκές πόλεις ανασαίνουν αέρα τόσο ακατάλληλο, ώστε να ενδέχεται να προκαλέσει αναπνευστικά προβλήματα, καρδιακές παθήσεις και να μειώνει το προσδόκιμο ζωής.
Επειδή όμως τα όρια ασφαλείας ή οι στόχοι μείωσης εκπομπών της Ε.Ε. υπολείπονται αισθητά των συστάσεων των Ηνωμένων Εθνών, οι περισσότερες χώρες είναι σε θέση να υποβαθμίζουν τις "βλαβερές συνέπειες του καπνού", σε πείσμα των στοιχείων που αποδεικνύουν ότι το φαινόμενο προκαλεί 430.000 πρόωρους θανάτους Ευρωπαίων κάθε χρόνο.
Οι διαφορές μεταξύ των συστάσεων του ΠΟΥ και των ευρωπαϊκών ορίων ασφαλείας είναι πιο έντονες σε ο,τι αφορά τα μικροσωματίδια. Ο ΠΟΥ θεωρεί ότι οι Ευρωπαίοι είναι εκτεθειμένοι σε αυτό το ιδιαίτερα επικίνδυνο είδος ρύπανσης σε ποσοστό 85%-98%, ενώ η Ε.Ε. υποστηρίζει ότι το ποσοστό κυμαίνεται στο 14 με 31%. Χώρες όπως η Βρετανία αντιστέκονται σθεναρά στη μείωση των ορίων ασφαλείας και καθυστερούν να εφαρμόσουν ευρωπαϊκές οδηγίες για βιομηχανικές επενδύσεις σε πιο καθαρή τεχνολογία.
Το αποτέλεσμα είναι οι προ δεκαετίας υποσχέσεις για τη δραστική μείωση των εκπομπών αεριών να μην έχουν υλοποιηθεί ούτε στο ελάχιστο. Παρά τα επιμέρους βήματα προόδου για συγκεκριμένα αέρια, η έρευνα του ΠΟΥ επισημαίνει ότι το πρόβλημα ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην Ευρώπη παραμένει ανεπίλυτο. "Δύο συγκεκριμένες ρυπογόνες ουσίες, τα μικροσωματίδια και το όζον, συνεχίζουν να αποτελούν πηγή αναπνευστικών προβλημάτων, καρδιοαγγειακών παθήσεων και πρόωρων θανάτων" σημειώνει.
Οι ερευνητές του διεθνούς οργανισμού υπογραμμίζουν επίσης τη σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και το φαινόμενο του θερμοκηπίου, που με τη σειρά της προκαλεί "ακραία" ή ασυνήθιστα καιρικά φαινόμενα, όπως η μεταφορά σκόνης από τη Σαχάρα στο Λονδίνο. "Οι ρυπογόνες ουσίες επηρεάζουν τις βροχοπτώσεις και τον τρόπο με τον οποίο τα σύννεφα αντανακλούν το φως του ήλιου, αλλά έχουν και έμμεσες επιπτώσεις, όπως η μείωση της βλάστησης, που μπορεί να απορροφήσει μέρος της ρύπανσης" σημειώνεται.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ΠΟΥ εκτιμά ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση ήταν η αιτία για τον θάνατο περίπου 7 εκατομμυρίων ανθρώπων το 2012. Ο απολογισμός -διπλάσιος σε σχέση με προηγούμενες εκτιμήσεις- σημαίνει ότι ένας στους οκτώ θανάτους κάθε χρόνο συνδέεται με κάποιο τρόπο με το φαινόμενο. Οι θάνατοι αυτοί οφείλονται σε καρδιακές παθήσεις, εγκεφαλικά επεισόδια, χρόνιες πνευμονοπάθειες και καρκίνους.
"Ο αέρας που αναπνέουμε είναι μολυσμένος με ένα μείγμα καρκινογόνων ουσιών" σημειώνει ο Κουρτ Στράιφ από τη Διεθνή Υπηρεσία για την Έρευνα του Καρκίνου (IARC). "Σήμερα γνωρίζουμε ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν αποτελεί μόνο μείζονα κίνδυνο για τη γενική υγεία, αλλά και έναν καθοριστικό περιβαλλοντικό παράγοντα για θανάτους από καρκίνο" σημειώνει. Και όλα αυτά τη στιγμή που οι ειδικοί παραδέχονται ότι δεν γνωρίζουν ούτε τη μισή αλήθεια. "Δεν ξέρουμε αν η σκόνη από τη Σαχάρα είναι τόσο επιβλαβής όσο τα καυσαέρια" δηλώνει ο Ματζίντ Εζάτι, πρόεδρος του Κέντρου Παγκόσμιας Περιβαλλοντικής Υγείας του Κολεγίου Ιμπίριαλ.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον δεν έχει πάντως ανάλογους προβληματισμούς, αφού από την πρώτη στιγμή έσπευσε να αποδώσει τη θεαματική επανεμφάνιση του νέφους στο Λονδίνο σε "μετεωρολογικό φαινόμενο οφειλόμενο σε φυσικά αίτια". Την ίδια στιγμή, το βρετανικό ΕΚΑΒ κατέγραφε μέχρι την Πέμπτη αύξηση 15% στις κλήσεις του για αναπνευστικά προβλήματα.
Ανάλογη αύξηση παρατηρήθηκε και στις κλίσεις προς τη Βρετανική Πνευμονολογική Ένωση καθώς και στις πωλήσεις χειρουργικών μασκών. Οι εικόνες, επομένως, με τους μασκοφορεμένους κατοίκους του Πεκίνου και του Τόκιο να περιφέρονται κατά χιλιάδες μέσα στην τοξική ομίχλη ενδέχεται πολύ σύντομα να γίνουν οικείες και στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Παρ' ότι, σύμφωνα με τους ερευνητές του ΠΟΥ, το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι οι μάσκες "στέλνουν το μήνυμα ότι μπορούμε να ζήσουμε με τον μολυσμένο αέρα" και ότι αυτό που απαιτείται στην πραγματικότητα είναι μια δραστική αλλαγή του τρόπου ζωής μας.
