Το 1980 o Pat Martino ήταν ένας από τους καλύτερους νέους κιθαρίστες της jazz στον πλανήτη και είχε στο ενεργητικό του δεκάδες άλμπουμ και κορυφαίες συνεργασίες. Μέχρι τη στιγμή που η κακιά μοίρα τον χτύπησε. Στη συνέχεια υποβλήθηκε σε εγχείρηση εγκεφάλου, με συνέπεια να χάσει μεγάλο μέρος της μνήμης του και να ξεχάσει ακόμα και πώς να παίζει κιθάρα. Την έμαθε ξανά έπειτα από μια μακρόχρονη και επίπονη διαδικασία, ακούγοντας τους δίσκους του και προσπαθώντας, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, να τους αντιγράψει.
Σπάζοντας τα εμπόδια
Γεννήθηκε στις 25 Αυγούστου 1944 ως Pat Azzara. Σε ηλικία 11 ετών πήρε τη δική του κιθάρα και άρχισε να κάνει μαθήματα με τον Dennis Sandole, δάσκαλο επίσης του John Coltrane. Σε ηλικία 15 ετών ο Martino παράτησε το Γυμνάσιο και άρχισε να περιοδεύει με πολλά συγκροτήματα. Έγινε ενεργός στη rock σκηνή παίζοντας με τους Frankie Avalon, Bobby Darin και άλλους. Η πρώτη του jazz περιοδεία ήταν με τον οργανίστα Charles Earland, φίλο του από το Γυμνάσιο. Η φήμη του μεγάλωνε κι ο Pat Martino έπαιξε με σπουδαίους μουσικούς, όπως ο Slide Hampton και ο Red Holloway.
Στα 20 χρόνια του υπέγραψε με την Prestige Records και μια διετία αργότερα κυκλοφόρησε το ντεμπούτο άλμπουμ «El Hombre». Ακολούθησε μια σειρά από πολύ σημαντικούς jazz δίσκους. Στην αρχή της καριέρας του συγκρινόταν με κιθαρίστες όπως ο Wes Montgomery, αλλά ως τη δεκαετία του 1970 ο Pat Martino έφτιαξε τον προσωπικό του ήχο «σπάζοντας όλα τα εμπόδια ανάμεσα στο rock και στη jazz», όπως έγραψε το 1975 το San Francisco Examiner. Έγινε επαγγελματίας, εντάχθηκε στην Big Band του τραγουδιστή Lloyd Price ή στο combo του σαξοφωνίστα Willis Jackson το 1962.
Πορεία προς την ανάκαμψη
Σε μια περιοδεία για την υποστήριξη των πρώτων του άλμπουμ για τη Warner, το «Starbright» (1976) και το «Joyous Lake» (1977), ο Martino άρχισε να αντιμετωπίζει συχνούς πονοκεφάλους και επιληπτικές κρίσεις - κάτι το οποίο του συνέβαινε περιστασιακά από την παιδική του ηλικία. Μια κρίση τον χτύπησε ενώ βρισκόταν στη σκηνή, στη Γαλλία το 1976. Το 1980, στην Καλιφόρνια όπου δίδασκε, παραλίγο να πεθάνει από το ανεύρυσμα. Η σοβαρή χειρουργική επέμβαση του έσωσε τη ζωή.
Ομως ο δρόμος του Martino προς την ανάκαμψη δεν ήταν εντελώς ομαλός. Πάλεψε με τη λύπη και την απογοήτευση ζώντας σε ένα σχεδόν αυτοκτονικό επίπεδο. Μόνο η μουσική τον έβγαλε από τα βάθη της κατάθλιψης. Ο πόνος, η απογοήτευση που βίωσε φάνηκε πως ήταν απαραίτητα για τη διαδικασία της ανάρρωσης. Έπρεπε να επιστρέψει στην αρχή για να μάθει. Η συνταγογραφημένη φαρμακευτική αγωγή, που δεν λειτούργησε, τροφοδότησε την απογοήτευση στην προσπάθειά του να ανακτήσει ό,τι είχε χαθεί.
Το 1987 ο Pat έκανε την επανεμφάνισή του στη Νέα Υόρκη με μια συναυλία που ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε με τον χαρακτηριστικό τίτλο «The Return». Όμως οι γονείς του αρρώστησαν και ο Martino επέστρεψε στο σπίτι, απέχοντας ξανά από τη μουσική μέχρι το 1990, όταν και πέθανε ο πατέρας του. Έναν χρόνο νωρίτερα είχε χάσει και τη μητέρα του, ωστόσο ήταν ακόμα αναποφάσιστος για το μέλλον του. Το 1994 αποφάσισε να επιστρέψει οριστικά και ηχογράφησε τα άλμπουμ «Interchange» και «The Maker». Πειραματίστηκε με τα guitar-synthesizers και με ενορχηστρώσεις για μεγάλες ορχήστρες.
Απόσταγμα ζωής
Αρχισε να παίζει με τα παιχνίδια του όπως ένα παιδί. Το αγαπημένο του παιχνίδι αποδείχτηκε αυτό που του ήταν ωφέλιμο τότε, στην αρχή. Και ήταν η κιθάρα. Ο Martino ανακάλυψε ξανά την παιχνιδιάρικη διάθεση του οργάνου κι όταν ήταν στη σκηνή δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από τη μουσική. Την «ανακάλυπτε» και γοητευόταν μ’ αυτή όπως με ένα νέο παιχνίδι. «Όταν παίζω, είμαι απορροφημένος. Δεν υπάρχει τίποτα πιο επιθυμητό απ’ την ίδια την πράξη» έλεγε στους μαθητές του. «Η κιθάρα δεν έχει μεγάλη σημασία για μένα. Οι άνθρωποι που φέρνει κοντά μου έχουν, και είμαι εξαιρετικά ευγνώμων γιατί είναι ζωντανοί. Η κιθάρα είναι απλώς μια συσκευή. Η αληθινή μουσική, όπως και κάθε αληθινή Τέχνη, είναι μια εμπειρία που πρέπει να μοιράζεσαι. Ο έπαινος δεν μπορεί να την κάνει καλύτερη ούτε και η ευθύνη μπορεί να την κάνει χειρότερη». «Ως αυτοσχεδιαστής πρέπει να βιώνεις τη στιγμή, κι αυτό περιλαμβάνει τα πάντα. Παρατηρήστε τους ανθρώπους γύρω σας, απ’ τον αρχηγό του συγκροτήματος ως τον μπάρμαν, τι φοράνε, πώς αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους. Καθώς θα κάνετε αυτό, θα δείτε πώς κι εσείς τους επηρεάζετε και θα παίζετε ανάλογα. Πρέπει να μελετάτε την πραγματικότητα της στιγμής. Αυτό σπάνια αφορά τη μελέτη των “τρόπων” και των διαστημάτων».
Εδώ και τώρα
Στην αυτοβιογραφία του «Here and Now» έγραφε ότι το σπουδαιότερο πράγμα που του συνέβη ποτέ ήταν «αυτό το ανεύρυσμα». «Μετά το χειρουργείο δεν θυμόμουνα τίποτα». Το 1987 ο Martino επέστρεψε και κυκλοφόρησε το άλμπουμ «The Return», την αρχή του δεύτερου κεφαλαίου της καριέρας του, που κράτησε δεκαετίες ακόμα.
Την 1η Νοεμβρίου του 2021, ζώντας τις τελευταίες του μέρες στο πατρικό του σπίτι, στη Νότια Φιλαδέλφεια, έφυγε περιτριγυρισμένος από την οικογένειά του. Ο κόσμος της jazz θρήνησε τον θάνατο του Martino. Ο κιθαρίστας της jazz από τη Φιλαδέλφεια Kevin Eubanks τον αποκάλεσε «μεγάλη έμπνευση». «Σε ευχαριστούμε για όλη την ομορφιά που μοιράστηκες μαζί μας» δήλωνε θλιμμένος το βράδυ της αναγγελίας του θανάτου του Martino.
Θαυμαστές και συνοδοιπόροι
Το βράδυ, όλος καμάρι και αυτοπεποίθηση, σουλατσάριζε στα κλαμπ για να βλέπει -και να ακούει- τι έπαιζαν οι άλλοι μουσικοί. Σε ένα από αυτά πήγε να ακούσει τον Charles Lloyd. Κιθάρα στο συγκρότημα έπαιζε ένας μικροκαμωμένος, λιπόσαρκος νεαρός που δεν τον έκανες πάνω από τα 15. Ο George τον άκουσε να παίζει και του έπεσε το σαγόνι! «Μάγκα μου, αν παίζουν έτσι στη Νέα Υόρκη, εγώ να την κοπανάω αύριο κιόλας» σκέφτηκε.
«Ήμουν στην πόλη νομίζοντας πως είχα κατακτήσει τη Νέα Υόρκη» θυμάται ο Benson. «Είδα αυτό το νεαρό παιδί στο Small’s Paradise. Αυτή η κιθάρα ήταν σαν να πήδηξε από το πουθενά. Έπαιζε κάποιες από τις πλέον απίθανες αυτοσχεδιαστικές γραμμές που είχα ακούσει. Εξαιρετικός ο τόνος, η άρθρωσή του. Το πλήθος, ένα κατάμαυρο κοινό, ξετρελάθηκε. Τότε είπα στον εαυτό μου: “Αν αυτό είναι ένα δείγμα του τι είναι η Νέα Υόρκη, θα έπρεπε να φύγω γρήγορα από δω!”».
Les Paul έκπληξη
Ποιος, όμως, ήταν αυτός ο νεαρός που είχε συνταράξει τον George Benson; Γράφει κάπου ο Les Paul: «Εκείνη την εποχή (1955-1956) κάναμε περιοδείες με τη γυναίκα μου, την τραγουδίστρια και κιθαρίστρια Mary Ford. Ήμασταν στη Φιλαδέλφεια και μετά τη συναυλία με επισκέφθηκε στο καμαρίνι ένας πατέρας μαζί με ένα 11 ετών παιδί, τον γιο του. Με παρακάλεσε να κάνω μαθήματα κιθάρας στον μικρό. Τον έβαλα να παίξει και, αφού τον άκουσα, σκέφτηκα ότι εγώ θα έπρεπε να του ζητήσω να μου κάνει μαθήματα! Φύγαμε με τη σκέψη ότι κάποια στιγμή θα ξανακούγαμε γι’ αυτόν τον νεαρό. Και πράγματι, γύρω στο ’60 κυκλοφόρησε η φήμη πως κάπου στη Νέα Υόρκη έπαιζε ένας νέος κιθαρίστας που... τρομοκρατούσε τους συμπαίκτες του μουσικούς με την ταχύτητα και τη δεξιοτεχνία του».
Η αναγνώριση
Αυτός ο πολύ νεαρός κιθαρίστας ήταν ο Pat Martino, μοναχοπαίδι ενός ράφτη και μουσικού ιταλικής καταγωγής, του κιθαρίστα -και τραγουδιστή- Carmen «Mickey» Azzara, με το ψευδώνυμο Martino, που είχε σπουδάσει για λίγο με τον Eddie Lang. Από μικρός ο Pat ξετρύπωνε την Gibson του πατέρα του κάτω από το κρεβάτι και την «τυραννούσε». Ο πατέρας του τον έπαιρνε μαζί του για να βλέπουν όλους τους μουσικούς που περνούσαν από την πόλη, στις συναυλίες των οποίων συχνά έπαιζε και τραγουδούσε και ο ίδιος.
Βλέποντας ότι ο μικρός γιος του είχε ταλέντο, του είπε ότι αν ασχολούνταν σοβαρά με την κιθάρα, θα τον στήριζε μέχρι τέλους. Έτσι, όταν ο μικρός Pat έκλεισε τα 12, ο πατέρας, όπως του είχε υποσχεθεί, του αγόρασε μια Gibson ES-150 για μόνο 150 δολάρια - σε σημερινά, κάπου κοντά στα 2.800 «πράσινα».
«Όλοι αναφέρονται στην καταπληκτική δεξιοτεχνία του Pat, είναι κοινός τόπος. Όμως εγώ αισθάνομαι την ψυχή του. Και δεν είναι μόνο αυτά τα bluesy κομμάτια. Παίρνω πολλή ψυχή από αυτόν, ένα ζεστό συναίσθημα. Ακούω πολύ πόνο, πολλή συμπόνια, πολλή αγάπη» έλεγε μια άξια συνάδελφός του, η jazz κιθαρίστρια Εmily Remler, που «έφυγε» νωρίς.
Αποχαιρετισμός
Μετά το τέλος της τελευταίας του συναυλίας, στο Θέατρο Αθηνά, στο ωδείο του Γ. Φακανά, είπαμε ένα «γεια-χαρά». Καταδεκτικός, απέριττος και ευγενικός, μιλούσε για τη μουσική του και όχι για την τεχνική ή την ταραχώδη ζωή του. Η κιθάρα του θα μας συνοδεύει πάντα στις μελαγχολικές στιγμές. Η ζωή του ήταν μια μελέτη για την πειθαρχία και το πάθος και έχει αποτελέσει αντικείμενο βιβλίων, άρθρων και ντοκιμαντέρ. Η αγάπη για τη μουσική του είχε ίση αξία με την αφοσίωσή του στην κατανόηση της κιθάρας από τους μαθητές του.
