«Μόνη μου αντίσταση στην επιδεινούμενη αμνησία της εποχής, να θυμάμαι» θα τονίσει σε κατάλογο παλαιότερης έκθεσής του ο Χρήστος Μποκόρος («Όψεις Αδήλων», Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, 2016). Στην τωρινή έκθεση, αναπλάθοντας εικαστικά το πιο γνωστό φωτογραφικό πορτρέτο του Παπαδιαμάντη, ένα από τα μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού που έχουμε, ο ίδιος αποτίει φόρο τιμής στη μνήμη του μεγάλου Σκιαθίτη συγγραφέα. Οδηγός του η φωτογραφική εικόνα του, όπως μας την παρέδωσε ο επιφανής συγγραφέας και λόγιος Παύλος Νιρβάνας. Εισαγωγικό κείμενο του Νιρβάνα γραμμένο το 1933, 27 χρόνια μετά την απαθανάτιση του Παπαδιαμάντη με τον φακό της Κodak μηχανής του το 1906 στην πλατεία Δεξαμενής, ανοίγει με ιδανικό τρόπο την έκθεση: «- Η φιλία ενίκησε το ζορμπαλίκι... μου είπε -αντιγράφω τα ίδια του τα λόγια- στο τέλος του μαρτυρίου του. / Μήπως δεν ήταν, στ’ αλήθεια, μια πραγματική θυσία που είχε κάνει στη φιλία μου; Μια θυσία της αγιότητάς του στην ειδωλολατρική ματαιότητα των εγκοσμίων».
Ο ομότεχνος του Παπαδιαμάντη Honoré de Balzac, απαθανατιζόμενος με τη σειρά του το 1842 στη μοναδική φωτογραφία του, με τη γνωστή τότε τεχνική της δαγκεροτυπίας, είχε εκφράσει επίσης την αρνητική του στάση απέναντι στο φωτογραφικό πορτρέτο. Ο Γάλλος συγγραφέας είχε αναπτύξει μια θεωρία, σύμφωνα με την οποία η διαδικασία της δαγκεροτυπίας αφαιρούσε ένα μέρος της συστατικής ουσίας του απεικονιζόμενου, καθώς το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από μια σειρά φασμάτων∙ φωτογραφίζοντάς το αφαιρούμε αυτές τις στρώσεις, σαν να ξεφυλλίζουμε ένα κρεμμύδι. Ο ομότεχνος του Μποκόρου Νικόλαος Φερεκείδης είχε επίσης δυσκολία να ζωγραφίσει τις Μακεδονίτισσες χωρικές στα χρόνια των Βαλκανικών πολέμων, συγκεκριμένα το 1912-13, «διότη ηρνούντο να ποζάρουν επειδή κατά τας κρατούσας δεισιδαιμονίας “όποιος φωτογραφίζεται, πεθαίνει”», όπως διαβάζουμε στο περιοδικό Πινακοθήκη της εποχής.
Οι 23+1 παραλλαγές της ιστορικής αυτής φωτογραφίας του Παπαδιαμάντη από τον Μποκόρο αποδίδουν αυτή την άυλη ουσία που ο Balzac ήθελε να διασώσει από τη φωτογραφία και που ο γνωστός εικαστικός ανέσκαψε, ενσκήπτοντας με υπομονή στο στοχαστικό, δειλά φωτογραφημένο πρόσωπο του Παπαδιαμάντη. Η μυστικής γοητείας αυτή εικόνα έχει εξάλλου εμπνεύσει ήδη δεκάδες πορτρέτα του, με χαρακτηριστική την ανάγλυφη προτομή του στην πλατεία Δεξαμενής από τον γλύπτη Θωμά Θωμόπουλο. Ο Μποκόρος όμως, χάρη ακριβώς στην επανάληψη που λαμβάνει εδώ την αξία μιας τελετουργίας, ρυθμίζοντας και αλλάζοντας κατά το δοκούν το φως, το υλικό, τη θαμπή μνήμη μιας εικόνας που έχει γίνει πια κτήμα της συλλογικής μας μνήμης, αποδίδει σεβαστικά την ολότητα της μορφής του Σκιαθίτη. Η μνήμη εμπλέκεται με όσα περικλείει σε ένα ανάγλυφο από ύλη και ψυχή. Από υλικά της καθημερινότητας όπως θα τη ζούσε ο Παπαδιαμάντης, ένας μποέμ που έδινε όλη τους την αξία στα «στοιχειώδη» της ζωής, που τόσο έχει εξυμνήσει ο Μποκόρος στην ομότιτλη έκθεσή του στο παρελθόν.
Ο Μποκόρος καθιερώθηκε με την ατομική έκθεσή του 1990 στο Πνευματικό και Καλλιτεχνικό Κέντρο «Ώρα», αφού ο ιδρυτής του, ζωγράφος Ασαντούρ Μπαχαριάν τον είχε ανακαλύψει σε ομαδική έκθεση όπου είχε συμμετάσχει το 1988, τελειόφοιτος της ΑΣΚΤ, για την ενίσχυση της εφημερίδας ΑΥΓΗ, έπειτα από πρόταση του συντοπίτη του γλύπτη Θύμιου Πανουργιά. Σήμερα, 36 έτη μετά, ο Μποκόρος έχει διανύσει μια πλούσια δημιουργική διαδρομή που τον οδηγεί με την ίδια σιγουριά με την οποία ξεκίνησε σε μια τέχνη προσωπική αλλά κοινωνική, υπαινικτική αλλά εξομολογητική, που συνομιλεί με τον πολιτισμό στη διαχρονία του, αναμετρώμενη με το άδειο της απουσίας, με όπλο το άυλο της πνευματικής παρουσίας. Η ζωγραφική του ανασυσταίνει ίχνη, χωρίς επιδίωξη να είναι αληθοφανής, την ενδιαφέρει το παρόν εκείνο που περνάει και χάνεται ενώ στεκόμαστε δίπλα του με τα χέρια σταυρωμένα. Τα χέρια του Παπαδιαμάντη δεν αναπλάθονται στον εικαστικό μετασχηματισμό του εδώ από τον Μποκόρο, το περίγραμμά του όμως και η σκιαγραφία του αρκούν για να ζωγραφιστεί μέσα μας η πνοή του.
• INFO
Χρήστος Μποκόρος «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Ο ίσκιος του». Έκθεση στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος
Διάρκεια έκθεσης: 15 Μαΐου έως 31 Αυγούστου 2026
