Ο Αναγνωστάκης έχει καταταγεί οριστικά στους κλασικούς του 20ού αιώνα» επισημαίνει ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος. Καλός φίλος του ποιητή, ο γνωστός βιβλιογράφος, ποιητής, δοκιμιογράφος και κριτικός λογοτεχνίας δεν κρύβει τη γοητεία που του ασκεί η ποίησή του και δεν σταματά να την ερευνά. «Η ποιότητα του έργου του ενισχύεται από το ιδιωτικό και δημόσιο ήθος που επέδειξε» λέει, αναδεικνύοντας το αδιαίρετο του ποιητή και ενεργά δρώντος πολίτη στην περίπτωση του Αναγνωστάκη.
Η ολοκλήρωση του βιβλίου «Βιβλιογραφία Μανόλη Αναγνωστάκη (1941-2023)» και η κυκλοφορία του από τις εκδόσεις του Ομίλου Φίλων του Ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη δίνουν την αφορμή να συζητήσουμε για τον σπουδαίο δημιουργό που σφράγισε την ποίηση και τη δημόσια σφαίρα της εποχής του, τον ποιητή που υπερασπίστηκε αξίες και οράματα της Αριστεράς χωρίς να κραυγάζει και ψυχογράφησε με ευθυκρισία την εποχή του και τους ανθρώπους της. Καθισμένοι με τον Δ. Δασκαλόπουλο στο φιλόξενο τραπέζι της συζύγου του Μαρίας Στασινοπούλου, εξαίρετης συγγραφέως και φιλολόγου, αγαπημένης δασκάλας πολλών και δεινής μαγείρισσας επίσης, συζητούμε για τον ποιητή. Μιλά με θέρμη για το έργο του και την απήχηση που γνωρίζει στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μας ενημερώνει για το αίτημα του Ομίλου Φίλων του Ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη στο ΥΠΠΟ προκειμένου το 2025 να ανακηρυχθεί Έτος Αναγνωστάκη με τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή του. Ωστόσο η συζήτηση δεν περιορίζεται σ’ αυτόν. Γνώστης των πνευματικών πεπραγμένων, οξυδερκής παρατηρητής της εποχής, ο Δ. Δασκαλόπουλος ξετυλίγει τις σκέψεις του για τα μεγάλα επίδικα των ημερών. Και προτρέπει σε εγρήγορση, αφού «μια κοινωνία χωρίς πολιτισμό είναι μια κοινωνία που κινδυνεύει».
Με τον Αναγνωστάκη ασχολείστε πολλά χρόνια. Τι σας προκαλεί στην ποίησή του να την ερευνάτε διαρκώς;
Νομίζω ότι είναι από τους επιφανείς της α΄ μεταπολεμικής γενιάς και η ποιότητα του έργου του ενισχύεται από το ιδιωτικό και δημόσιο ήθος που επέδειξε. Το ήθος και η συνέπειά του, η νηφαλιότητα και η ευθυκρισία του δυστυχώς δεν έχουν καμία σχέση με τη σημερινή Αριστερά. Τα ποιήματά του έχουν τον απλό, κουβεντιαστό τρόπο και ενώ μιλάει για τρέχοντα προβλήματα, διαρκώς επίκαιρα, δεν σηκώνει γροθιά ούτε κραυγάζει, όπως συμβαίνει με αρκετούς άλλους ποιητές της γενιάς του που εμφανίστηκαν μέσα στα δύσκολα χρόνια του πολέμου και του Εμφυλίου.
Τι σας συγκινεί σ’ αυτή την ποίηση;
Ενώ μιλάει για δύσκολα πράγματα και δύσκολες εποχές, έχεις απέναντί σου έναν άνθρωπο ο οποίος διηγείται φαινομενικά αδιάφορες ιστορίες, οι οποίες όμως κρύβουν όλη την ένταση και τους καημούς της εποχής.
Πώς τον γνωρίσατε;
Τον Μανόλη και τη Νόρα τους γνώρισα το 1991 σε ένα Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως, όπου τον βράβευσαν οι εκδότες για την προσφορά του. Από τότε ξανασυναντηθήκαμε αρκετές φορές στο σπίτι της Μαρίας Σινοπούλου και έκτοτε γίναμε οι τακτικοί επισκέπτες και μόνιμοι συνδαιτημόνες στα εξαίσια τραπέζια της Νόρας. Το 1993, όταν του έκανε το Αντί ένα μεγάλο αφιέρωμα, δημοσίευσα ένα σχεδίασμα της βιβλιογραφίας του, που παρέμεινε ανολοκλήρωτο για πολλά χρόνια έως ότου να εμφανιστεί πέρσι ο Όμιλος Φίλων Αναγνωστάκη από την Κρήτη και να επιταχύνει την έκδοση της ολοκληρωμένης βιβλιογραφίας. Θέλω στο σημείο αυτό να επισημάνω το έργο που επιτελεί ο Όμιλος, έχοντας ανακαινίσει το πατρικό σπίτι του Αναγνωστάκη στα Ρούστικα του Ρεθύμνου, που έχει τη μορφή ενός επισκέψιμου μικρού μουσείου με πληθώρα τεκμηρίων γύρω από τη ζωή της ευρύτερης οικογένειας Αναγνωστάκη. Επιπλέον, κάθε χρόνο διοργανώνουν εκδηλώσεις με θέματα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Φέτος, για παράδειγμα, η θεματική που εξέτασαν ήταν η Τεχνητή Νοημοσύνη. Σε ό,τι αφορά τη βιβλιογραφία, γνωρίζω ότι μπορεί να έχει κάποια κενά, όπως σημειώνω και στον πρόλογο, αλλά επιτέλους έγινε μια αρχή, καθώς ολόκληρη η βιβλιογραφία έχει αναρτηθεί στο Διαδίκτυο και θα ενημερώνεται διαρκώς.
Πότε ολοκληρώνεται μια βιβλιογραφία;
Ουσιαστικά δεν τελειώνει ποτέ, διότι από την άποψη του βιβλιογραφούμενου, εφόσον έχουν δημοσιευτεί όλα τα έργα του, δεν μπορεί να υπάρξει συνέχεια, αλλά η φιλολογία, όμως, γύρω από τα έργα του είναι διαρκής. Εξάλλου όπως έλεγε ο Γ. Π. Σαββίδης, πλήρεις και οριστικές βιβλιογραφίες δεν μπορούν να υπάρξουν παρά μόνον στο μυαλό των αφελών ή των νωθρών.
Στη βιβλιογραφία του Αναγνωστάκη διακρίνουμε έναν ποιητή με μεγάλη απήχηση τόσο στη χώρα όσο και στο εξωτερικό. Ακόμα και στο Διαδίκτυο μνημονεύεται συχνά και μάλιστα από νέους ανθρώπους. Γιατί θεωρείτε ότι συμβαίνει αυτό;
Η καλή και γνήσια ποίηση βρίσκει πάντα ανταπόκριση όχι μόνο στους αναγνώστες της εποχής που γράφτηκε, αλλά και στους μεταγενέστερους. Θεωρώ ότι ο Αναγνωστάκης έχει καταταγεί οριστικά πια στους κλασικούς του 20ού αιώνα.
Θεωρείτε ότι υπάρχουν ακόμα στοιχεία που μένει να αποκαλυφθούν στον σημερινό μελετητή του;
Οσο γνωρίζω δεν πρέπει να υπάρχουν άγνωστα ή αδημοσίευτα έργα του. Εκκρεμεί, όμως, η αυτοτελής δημοσίευση πολλών κειμένων του Αναγνωστάκη. Για παράδειγμα, τα πολιτικά κείμενα στην ΑΥΓΗ για τα οποία ο Σπύρος Τσακνιάς είχε γράψει παλαιότερα ότι εάν συνεκδοθούν, θα αποτελέσουν μια καλή ιστορία της σύγχρονης πολιτικής περιπέτειας της Ελλάδας. Δεν είναι προσιτά, επίσης, στον σημερινό αναγνώστη κείμενά του, όπως οι εντυπώσεις του από το ταξίδι στην Κίνα, στην Ισπανία, ή ακόμη και κριτικά του κείμενα που δεν έχουν περιληφθεί στα σχετικά βιβλία του, καθώς και κάποιες εκτενείς και πολύ ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις του. Το 2016, για παράδειγμα, δημοσιεύτηκαν στοιχεία από την αλληλογραφία του Αναγνωστάκη με τον Σινόπουλο και υποθέτω πως θα υπάρχουν κι άλλα αλληλογραφικά τεκμήρια με άλλους ομοτέχνους του, η έκδοση των οποίων θα φώτιζε λεπτομέρειες είτε από την καθημερινή ζωή της εποχής είτε από τις πνευματικές σχέσεις του με ομοτέχνους. Ωστόσο, πρέπει να ομολογήσω ότι ο Αναγνωστάκης στάθηκε τυχερός, γιατί ο γιος του Ανέστης έχει επεξεργαστεί και ταξινομήσει υποδειγματικά το αρχείο του πατέρα του.
Από τη βιβλιογραφία του σε τι διαπιστώσεις οδηγείται κανείς για τον ποιητή αλλά και τον πολίτη Αναγνωστάκη;
Καταρχήν, από την εκδοτική τακτική του διαπιστώνουμε ότι οι πρώτες ποιητικές συλλογές του κυκλοφορούν σε πολύ περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Θα πρέπει να φτάσουμε στα χρόνια της δικτατορίας όταν για πρώτη φορά κυκλοφορεί ο συγκεντρωτικός τόμος των ποιημάτων του, που έχει ανατυπωθεί έκτοτε πάρα πολλές φορές για να γίνει κοινό κτήμα η ποίησή του. Το γεγονός δεν προκαλεί έκπληξη δεδομένου ότι και άλλοι μείζονες ποιητές, όπως ο Σεφέρης ή ο Ελύτης, κυκλοφορούν τα πρώτα βιβλία τους σε επίσης περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Επίσης, ένα άλλο αξιοσημείωτο θέμα είναι οι επαναλήψεις στους τίτλους των συλλογών του «Εποχές 1», «Εποχές 2», «Η συνέχεια», «Η συνέχεια 2» κ.λπ. Όλα αυτά σημαίνουν ότι θέλει να δείξει πως το έργο είναι ενιαίο και σε διαρκή πορεία. Ακόμα μία διαπίστωση είναι ο συνδυασμός ποιητή-πολίτη. Ο Αναγνωστάκης, άλλωστε, δεν έπαψε να είναι ενεργά δρων πολίτης σε όλη του τη ζωή. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου το γεγονός ότι ανήκει σε μια πολύ περιορισμένη ομάδα αναγνωρισμένων ποιητών που είχαν θέσει υποψηφιότητα για το ελληνικό Κοινοβούλιο. Επιπλέον, από τη βιβλιογραφία προκύπτει και η σταδιακή αναγνώρισή του στο εξωτερικό με ανθολογίες ή με αυτοτελείς εκδόσεις των ποιημάτων του. Γενικώς, η τύχη της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό είναι ένα, μάλλον, αδιερεύνητο κεφάλαιο.
Το 2025 συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννησή του. Γνωρίζετε αν έχουν προγραμματιστεί κάποιες εκδηλώσεις, εσείς έχετε στα σκαριά κάποια ακόμα έκδοση για το έργο του;
Γνωρίζω ότι ο Όμιλος Φίλων Αναγνωστάκη έχει ήδη υποβάλει αίτημα στο υπουργείο Πολιτισμού να ανακηρυχθεί το 2025 και ως Έτος Αναγνωστάκη. Όπως είναι γνωστό, έχει ήδη ανακηρυχθεί Έτος Μίκη Θεοδωράκη. Επειδή είμαι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων έστειλα γραπτό αίτημα στο Δ.Σ. να υποστηρίξει το αίτημα του Ομίλου. Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να υπάρξει κοινός εορτασμός για τους δύο οι οποίοι συνδέονται πολλαπλά. Όσο για μένα, ετοιμάζω ένα βιβλίο για τον Μανόλη που θα εκδοθεί από το Ίδρυμα «Τάκης Σινόπουλος» στη σειρά για σύγχρονους ποιητές, που ήδη αριθμεί αρκετούς τόμους.
Με την κυκλοφορία της βιογραφίας του θεωρείτε ότι έχετε ολοκληρώσει το κεφάλαιο Αναγνωστάκης;
Ο δημιουργικός διάλογος με τους ποιητές δεν τελειώνει ποτέ. Έχω γράψει παλαιότερα κάποια κείμενα για τον Μανόλη, αλλά δεν γνωρίζω τι καινούργια ερεθίσματα μπορεί να φέρει στο φως η συνεχής ανάγνωσή μου με το σύνολο του έργου του.
Ενας βιβλιογράφος βιβλιογραφείται;
Βεβαίως βιβλιογραφείται. Το 1981 τύπωσα τη βιβλιογραφία του βιβλιογράφου Κατσίμπαλη. Κατά τα λοιπά, αυτή την άχαρη και επίπονη δουλειά δεν την κάνει κανείς συνήθως για τον εαυτό. Κάποιος άλλος πάντα πρέπει να βρεθεί. Εξάλλου πιστεύω πως όλοι όσοι δημοσιεύουν βιβλία ή κείμενά τους στον Τύπο θα πρέπει να κρατούν κάποια αντίγραφα ή αποκόμματα. Αυτά τα στοιχεία θα διευκολύνουν τον πιθανό μελλοντικό βιβλιογράφο.
Βιβλιογράφος, ποιητής, κριτικός λογοτεχνίας. Θεωρείτε ότι η δόξα του βιβλιογράφου στέρησε αυτή του ποιητή;
Ασφαλώς. Ίσως δεν μπορεί να γίνει και διαφορετικά. Πρέπει, πάντως, να δηλώσω ότι αφού άρχισα να ασχολούμαι με τις βιβλιογραφίες, τότε στράφηκε η προσοχή της κριτικής στα ποιήματά μου.
Γράφοντας για χρόνια κριτική λογοτεχνίας, πώς βλέπετε τη σημερινή λογοτεχνική παραγωγή;
Θα τολμούσα να πω ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η λογοτεχνία που γράφεται σήμερα είναι περισσότερο κοινωνική επίδειξη και όχι δημιουργία, με τις εξαιρέσεις βέβαια κάποιων σημαντικών συγγραφέων και ποιητών. Πιστεύω ότι πολύ κακό έχουν κάνει τα δεκάδες ηλεκτρονικά περιοδικά που παρέχουν χώρο για να δημοσιεύονται χωρίς έλεγχο ποικίλα κείμενα. Επιπλέον, έχει υποβαθμιστεί και η έννοια της κριτικής σ’ αυτά τα περιοδικά, τα οποία την αντικαθιστούν με συνεντεύξεις και προσωπικές παρατηρήσεις κάθε επίδοξου συγγραφέα γύρω από το έργο του.
Τι απαιτείται ώστε να είναι έγκυρη μια βιβλιογραφία;
Καταρχήν, πρέπει να αγαπάς το έργο του λογοτέχνη με τον οποίο ασχολείσαι. Κατόπιν πρέπει να δηλώσεις τα όριά σου, δηλαδή ποια περιοδικά και εφημερίδες αποδελτίωσες, από πότε αρχίζεις και πότε τελειώνεις. Η βιβλιογραφία δεν συντάσσεται με δάνεια από άλλα παρόμοια βοηθήματα, αλλά απαιτεί σκληρή και διαρκή δουλειά, και προϋποθέτει αυτοψία και ακρίβεια στοιχείων σε ό,τι έχει αποδελτιώσει.
Η δυστυχία ενός βιβλιογράφου;
Η δυστυχία είναι να συντάσσονται μελετήματα ή να εκδίδονται βιβλία για το θέμα ή τον συγγραφέα με τον οποίο έχεις ασχοληθεί και να αποσιωπάται η προηγηθείσα σχετική βιβλιογραφία. Αντιθέτως, ευτυχία για έναν βιβλιογράφο είναι να αναγνωρίζεται η συμβολή του.
Το Διαδίκτυο βοηθάει έναν βιβλιογράφο;
Ναι, εφόσον μπορεί να έχει όμως πρόσβαση σε συγκεκριμένο βιβλίο ή συγκεκριμένο δημοσίευμα. Διαφορετικά ο αχανής τόπος του Διαδικτύου παρέχει άπειρες πληροφορίες, οι οποίες πρέπει να περάσουν από έλεγχο, δηλαδή από αυτοψία και ακρίβεια των παρεχόμενων στοιχείων.
Στην εποχή του Διαδικτύου ποια η τύχη της βιβλιογραφίας;
Θα έλεγα ότι είναι ασαφής και θεωρώ παρακινδυνευμένο το γεγονός να στηρίζεται κανείς σε απλές ενδείξεις χωρίς να μπορεί να τις ελέγξει. Πιθανόν να έχει λίγο μέλλον ακόμη η αναδρομική βιβλιογραφία, αυτή δηλαδή που αναφέρεται σε πρόσωπα ή έργα του παρελθόντος. Η ψηφιοποίηση παλαιών περιοδικών και εφημερίδων αποτελεί ασφαλώς μια διευκόλυνση.
Η ραγδαία άνοδος της τεχνολογίας στις μέρες μας πώς επιδρά στη γραφή και στην ανάγνωση, στο βιβλίο αλλά και στον πολιτισμό μας;
Είναι γεγονός ότι το βιβλίο περνάει μεγάλη κρίση και έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από τη χειμαρρώδη πληροφόρηση του Διαδικτύου. Οι ποικίλες παρενέργειες της τεχνολογικής ανάπτυξης είναι εμφανείς σε όλη την γκάμα των πολιτισμικών αγαθών. Μια κοινωνία χωρίς πολιτισμό είναι μια κοινωνία που κινδυνεύει. Γι’ αυτό όλοι μας πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση, πολίτες, καλλιτέχνες, δημιουργοί, πνευματικές και πολιτικές κοινότητες.
