Να γνωρίσουμε τους νέους-παλαιούς γείτονές μας, να ξανασυζητήσουμε για τα Βαλκάνια και την Ιστορία τους μας καλεί το Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου μέσα από το διεθνές συνέδριο «Ένας νέος-παλαιός γείτονας. Η Τουρκική Δημοκρατία και τα Βαλκάνια», που θα πραγματοποιηθεί από την Πέμπτη 23 έως το Σάββατο 25 Νοεμβρίου στο αμφιθέατρο «Σάκης Καράγιωργας». Επιστήμονες από την περιοχή και όλη την Ευρώπη θα εξετάσουν την πρόσληψη από τους λαούς της Βαλκανικής της γέννησης της Τουρκικής Δημοκρατίας στον Μεσοπόλεμο. Ποιος ήταν τελικά αυτός ο νέος γείτονας που διαδέχθηκε την Οθωμανική Αυτοκρατορία και πώς τοποθετήθηκαν απέναντί του; Ιδιαίτερα επίκαιρα αυτά τα ερωτήματα σε περιόδους αστάθειας και ανακατατάξεων στην περιοχή των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου. Ακόμα πιο ενδιαφέρουσα η συζήτηση που θα αναπτυχθεί στο συνέδριο, η οποία έρχεται να φωτίσει πτυχές μιας ιστορίας εν πολλοίς άγνωστης, ωστόσο καθοριστικής για τις τότε αλλά και τις σημερινές σχέσεις των λαών της περιοχής. Ο Ανδρέας Λυμπεράτος, αναπληρωτής καθηγητής Νεότερης Βαλκανικής Ιστορίας και διευθυντής του Κέντρου Έρευνας Νεότερης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μας βοηθάει να κατανοήσουμε τις συνθήκες αλλά και τις συνέπειες αυτών των «συναντήσεων» του Μεσοπολέμου στα Βαλκάνια και στη χώρα μας.
Τι πραγματεύεται το συνέδριο;
Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από το 1923. Το 1923 είναι μια πολύ σημαντική ημερομηνία για την Ιστορία της περιοχής μας αλλά και για την ευρωπαϊκή και παγκόσμια Ιστορία. Σύμφωνα με τις πιο σύγχρονες απόψεις, το 1923, και όχι το 1918, είναι το πραγματικό τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Την ίδια χρονιά, μέσα από τις στάχτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και έπειτα από έναν επιτυχημένο αντιιμπεριαλιστικό πόλεμο που είχε ως συνέπεια τον τραγικό ξεριζωμό των Ρωμιών της Μικρασίας, γεννιέται το τελευταίο εθνικό κράτος στον χώρο των Βαλκανίων, η Τουρκική Δημοκρατία. Η γένεση ενός «νέου-παλαιού» γείτονα και η επίπονη διαμόρφωση ενός νέου διακρατικού συστήματος στα Βαλκάνια αποτελούν για όλα τα κράτη της περιοχής μια σημαντική εξέλιξη και πρόκληση. Οπότε, στο τριήμερο συνέδριο που οργανώνουμε στο Πάντειο ιστορικοί από όλες τις βαλκανικές χώρες και διεθνούς φήμης βαλκανιολόγοι, όπως η Ναταλί Κλεγιέ (Γαλλία) ή η Μαρία Τoντόροβα (Βουλγαρία/ΗΠΑ), θα διερευνήσουμε συγκριτικά όχι μόνο τις διεθνείς σχέσεις στα Βαλκάνια κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου αλλά και το πώς, μέσα από ποια φίλτρα οι βαλκανικές κοινωνίες υποδέχτηκαν την ανάδυση ενός νέου γείτονα με ένα πρόγραμμα ριζικού εξευρωπαϊσμού και εκκοσμίκευσης στη θέση της παλιάς, παρηκμασμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Πώς εκφράζεται αυτό;
Θα έλεγα ότι η παραπάνω τομή αντιμετωπίζεται μάλλον με αμηχανία από τις υπόλοιπες βαλκανικές κοινωνίες. Μιλάμε για την «αντικατάσταση» μιας χώρας που αποτελούσε για τους βαλκανικούς εθνικισμούς τον κύριο αντίπαλο και είχε περάσει στο βαλκανικό φαντασιακό ως ανατολίτικη και οπισθοδρομική από ένα νέο κοσμικό κράτος, σύγχρονο για την εποχή του και συχνά αρκετά πιο προχωρημένο, όπως στο ζήτημα της ψήφου των γυναικών ή του περιορισμού του ρόλου της θρησκείας στην πολιτική. Οι γυναίκες, για παράδειγμα, απέκτησαν δικαίωμα ψήφου στην Τουρκία το 1930 στις τοπικές και το 1934 στις εθνικές εκλογές. Η Ελλάδα θα περιμένει μέχρι το 1952.
Το κύριο βάρος του συνεδρίου θα δοθεί ακριβώς στο πώς, μέσα από ποιους διαύλους διαμορφώνεται η εικόνα του «Άλλου», εν προκειμένω της Τουρκίας. Το ζήτημα της χρήσης της στερεοτυπικής εικόνας του «γείτονα» -π.χ., για σκοπούς εσωτερικής πολιτικής- είναι εξαιρετικά επίκαιρο. Η μελέτη του πώς διαμορφώθηκε η εικόνα του «Άλλου» στις βαλκανικές κοινωνίες στην αυγή της σύγχρονης εποχής του μαζικού αλφαβητισμού και της μαζικής πολιτικοποίησης μπορεί να μας ευαισθητοποιήσει και για τους σύγχρονους μηχανισμούς αναπαράστασης και χρήσης της εικόνας του «Άλλου».
Ποια επιπλέον στοιχεία από τα γνωστά έρχεται να προσθέσει το συνέδριο στη γνώση μας γύρω από τα ζητήματα των παλαιών-νέων γειτόνων μας και της σχέσης μας μαζί τους;
Αν εξαιρέσει κανείς τις πολυσυζητημένες διακρατικές σχέσεις, μια σειρά από άλλα ζητήματα χρήζουν ακόμη έρευνας και το συνέδριό μας θα τα συζητήσει εκτενώς. Η σχέση των μουσουλμανικών μειονοτήτων στις διάφορες βαλκανικές χώρες με το νέο κεμαλικό καθεστώς, η υποδοχή των συμφώνων φιλίας με την Τουρκία στο εσωτερικό των βαλκανικών κρατών, το παράδειγμα της νέας Τουρκίας κατά τη συγκρότηση του νεαρού αλβανικού κράτους, η μετανάστευση των Βαλκάνιων μουσουλμάνων στην Τουρκία και η παρουσία τους στην πολιτική ζωή, η πρόσληψη της κεμαλικής πολιτικής για τις γυναίκες από τις Βαλκάνιες φεμινίστριες, η πρόκληση της τουρκικής εκκοσμίκευσης σε χώρες όπως η Ελλάδα, με τον στενό εναγκαλισμό κράτους-Εκκλησίας, ο απολυταρχικός χαρακτήρας του κεμαλικού καθεστώτος και το πώς λειτούργησε αυτό ως πηγή έμπνευσης για τους Βαλκάνιους ακροδεξιούς και εθνικιστές της δεκαετίας του 1930, η λειτουργία των σπορ ως μέσων προσέγγισης… Αυτά είναι κάποια μόνο από τα θέματα στα οποία το συνέδριο θα προσφέρει νέα γνώση. Θέλω να τονίσουμε όμως ιδιαίτερα ότι, εκτός από την καινούργια γνώση, μας ενδιαφέρει και η προσέγγιση στην ιστορική πραγματικότητα. Η έρευνά μας για τα Βαλκάνια στο Κέντρο Έρευνας Νεότερης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο γίνεται από μια οπτική πολυπρισματική, διεθνική και συγκριτική.
Γιατί να μιλήσουμε σήμερα για όλα αυτά τα ζητήματα;
Η επέτειος είναι μια αφορμή. Όπως γνωρίζουμε, όλες οι επέτειοι λειτουργούν συνήθως ως αφορμή εορτασμών και πανηγυρισμών. Μπορούν ωστόσο να λειτουργήσουν και ως αφορμή για κριτικές προσεγγίσεις της Ιστορίας και της σχέσης μας μ’ αυτή. Μια διάσταση αυτής της κριτικής είναι το να βλέπουμε το ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο εγγράφεται η Ιστορία της χώρας μας. Το προηγούμενο ερευνητικό εγχείρημα του ΚΕΝΙ αφορούσε τις βαλκανικές αναγνώσεις του 1821 και το πώς οι βαλκανικές ιστοριογραφίες αντιμετώπισαν την Ελληνική Επανάσταση. Σήμερα επιχειρούμε μια αντίστροφη κίνηση: να δούμε πώς εμείς αλλά και οι άλλοι Βαλκάνιοι αντιμετωπίσαμε τη γέννηση του τουρκικού κράτους στον Μεσοπόλεμο, ένα εξίσου κομβικό γεγονός για την περιοχή. Η συγκριτική εξέταση των αναπαραστάσεων του «γείτονα» και της διαμόρφωσης της κοινής γνώμης στις βαλκανικές κοινωνίες της εποχής του Μεσοπολέμου έχει να μας πει πολλά για τα κοινά στοιχεία και τις ιδιαιτερότητές τους στο παρελθόν αλλά ακόμη και σήμερα.
