"Η ΕΔΕΜ για τους δημιουργούς είναι το σπίτι τους, ένα σπίτι ανοιχτό, φιλόξενο, υποστηρικτικό και ασφαλές" λέει η Λούκα Κατσέλη. Η γνωστή οικονομολόγος, ομότιμη καθηγήτρια του ΕΚΠΑ, με γόνιμη θητεία στην ακαδημαϊκή κοινότητα, στον πολιτικό στίβο και σε διεθνείς οργανισμούς, τον περασμένο Μάιο πέρασε το κατώφλι της Ένωσης Δικαιούχων Έργων Μουσικής και, ως γενική διευθύντρια του πρώτου αυτοδιαχειριζόμενου οργανισμού συλλογικής διαχείρισης των δημιουργών, δίνει μαζί τους τις μεγάλες μάχες για τα πνευματικά δικαιώματα. "Η στήριξη της μουσικής δημιουργίας γενικότερα στη χώρα μας αποτελεί ακόμα ζητούμενο" επισημαίνει στην πρώτη συνέντευξή της μετά την ανάληψη των καθηκόντων της στην ΕΔΕΜ.
Προερχόμενη από οικογένεια με παράδοση και εκλεκτά μέλη στη θεατρική κοινότητα, μητέρα ηθοποιού επίσης, μιλάει με σεβασμό για τον πολιτισμό μας αλλά και για τους δημιουργούς και τους καλλιτέχνες, που μετρούν τις πληγές τους από την πανδημία. Μιλάει για όλα όσα διαδραματίζονται γύρω από τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας, αλλά και για την κατάσταση όπως διαμορφώνεται διεθνώς κατά τη μετάβαση στο ψηφιακό τοπίο. Μιλάει για την ΕΔΕΜ και το μέλλον της, για την Αυτοδιαχείριση, τους χρήστες και την ανάγκη να ευαισθητοποιηθεί η κοινωνία για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων. Κυρίως όμως προτρέπει: "Ας προστατεύσουμε το ελληνικό τραγούδι όπως του αξίζει".
Από την αρχή της πανδημίας οι δημιουργοί και οι καλλιτέχνες εκπέμπουν SOS για την επιβίωσή τους. Τι διαπιστώνετε για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το πιο ζωτικό κύτταρο του πολιτισμού μας;
Οι δημιουργοί και οι καλλιτέχνες συγκαταλέγονται στα μεγάλα θύματα της πανδημίας και των μέτρων που ελήφθησαν για την αναχαίτισή της. Στον χώρο της μουσικής η αναστολή λειτουργίας των καταστημάτων εστίασης, των μπαρ και των καφέ, το κλείσιμο των ξενοδοχείων, η απαγόρευση συναυλιών, ζωντανών εμφανίσεων και πανηγυριών τους έχει στερήσει τη βασική πηγή εισοδήματός τους, που ήταν μέχρι το 2019 η δημόσια εκτέλεση των μουσικών έργων τους. Στη μεγάλη πλειονότητά τους οι δημιουργοί και καλλιτέχνες αντιμετωπίζουν πλέον σοβαρό θέμα επιβίωσης...
Τι σημαίνει πνευματικό δικαίωμα στην Ελλάδα;
Ο κάθε συνθέτης ή στιχουργός που δημιούργησε ένα μουσικό έργο έχει δικαιώματα πάνω σ' αυτό «περιουσιακά και ηθικά»: δικαίωμα εκμετάλλευσης και δικαίωμα προστασίας του έργου του. Η σύνθεση ενός μουσικού έργου ή η συγγραφή στίχων έχουν πολύτιμη αξία και γι' αυτή πρέπει ο δημιουργός του να αμείβεται. Η ευαισθητοποίηση του κοινού ως προς την ανάγκη προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων μουσικών έργων αποτελεί προτεραιότητα για τον Οργανισμό μας, για την Ένωση Δικαιούχων Έργων Μουσικής (ΕΔΕΜ).
Το τραγούδι για τον Έλληνα αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα μέσα επικοινωνίας, ψυχικής ανάτασης και κοινωνικοποίησης. Μας συντροφεύει, μας εμψυχώνει, μας ενώνει, μας κινητοποιεί. Η ανθρώπινη ιστορία κάθε γενιάς Ελλήνων έχει αποτυπωθεί σ' ένα τραγούδι... Από το «Θα σε πάρω να φύγουμε σ' άλλη γη, σ' άλλα μέρη» των Γιάννη Σπάρτακου και Αλέκου Σακελλάριου τη δεκαετία του 1950 μέχρι το «Σιγά μην κλάψω, σιγά μην φοβηθώ» του Γιάννη Αγγελάκα τη δεκαετία του 2010. Ας το προστατεύσουμε όπως του αξίζει!
Πώς το αντιμετωπίζουν οι χρήστες;
Όχι πάντα με τον σεβασμό που του αξίζει... Αρκετοί θεωρούν ότι αποτελεί περιττή επιβάρυνση και δεν πληρώνουν τις οφειλές τους. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που κατανοούν ότι χρήστες και δημιουργοί είναι εταίροι και μόνο από κοινού μπορούν να στηρίξουν τη μουσική δημιουργία, η οποία προσδίδει αξία στις επιχειρήσεις τους. Με αυτό το πνεύμα, άλλωστε, έγινε και η συμφωνία της ΕΔΕΜ με την Κεντρική Ένωση Επιμελητηρίων, με σκοπό ο ένας κλάδος να στηρίξει τον άλλο και να αντιμετωπίσουν μαζί αυτή τη δύσκολη συγκυρία.
Άλλα προβλήματα στον τομέα των πνευματικών δικαιωμάτων πού εντοπίζονται;
Η είσοδος των ψηφιακών μέσων στη ζωή μας έχει αλλάξει το τοπίο και σ' αυτόν τον χώρο. Ακόμα όμως είμαστε μακριά από τη χρήση σύγχρονων ψηφιακών εργαλείων για τη διεύρυνση των εισπράξεων από όλες τις πηγές ή την οργάνωση που απαιτεί η είσπραξη δικαιωμάτων από ψηφιακές χρήσεις. Η ψηφιακή μετάβαση στον χώρο των πνευματικών δικαιωμάτων αποτελεί πρώτη προτεραιότητα. Θα βοηθήσει σημαντικά και στην προαγωγή της διαφάνειας, της αξιοπιστίας και της λογοδοσίας συμβάλλοντας στη χρηστή διακυβέρνηση και λειτουργία κάθε οργανισμού συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων.
Η στήριξη της μουσικής δημιουργίας γενικότερα στη χώρα μας αποτελεί ακόμα ζητούμενο. Οι διανομές δικαιωμάτων σε δικαιούχους γίνονται αποκλειστικά στη βάση εμπορικών κριτηρίων. Είναι απαραίτητο να διατεθούν πόροι και να προωθηθούν τα κατάλληλα μέσα ώστε να υποστηριχθούν νέοι δημιουργοί και το ποιοτικό τραγούδι ανεξαρτήτως εμπορικότητας. Ταυτόχρονα να στηριχθούν οι δημιουργοί με εκπαιδευτικά προγράμματα, συνεργασίες, διεθνή προβολή. Πολλά μπορούμε να κάνουμε και θα τα κάνουμε...
Η αξιωματική αντιπολίτευση πρότεινε πρόσφατα τροπολογίες για τα πνευματικά δικαιώματα, μεταξύ των οποίων για την οικονομική ενίσχυση των ΟΣΔ ενώπιον της πανδημίας και την ποσόστωση του ελληνικού ρεπερτορίου. Θεωρείτε ότι είναι στη σωστή κατεύθυνση;
Η χορήγηση μη επιστρεπτέας Ενίσχυσης Πνευματικών Δικαιωμάτων και η μείωση του ΦΠΑ Πολιτισμού από το 24% στο 6% αποτελούν ελάχιστα μέτρα για τη στήριξη των δημιουργών. Θεωρώ επίσης θετικό το προτεινόμενο μέτρο για ποσόστωση του εγχώριου ρεπερτορίου σε ραδιόφωνα κατά το πρότυπο της Γαλλίας και της Πορτογαλίας. Σ' αυτά θα πρότεινα την αυστηροποίηση των διατάξεων που αφορούν τη χρήση μουσικής χωρίς τη λήψη της απαραίτητης άδειας χρήσης και τη μη εξόφληση των οφειλών από τους χρήστες.
Ωστόσο η υπουργός Πολιτισμού δεν τις έκανε δεκτές. Ποια είναι η στάση της κυβέρνησης απέναντι στα πνευματικά δικαιώματα και στην ΕΔΕΜ;
Παρά το γεγονός ότι ως ΟΣΔ μουσικών έργων καταθέσαμε στην κυβέρνηση προτάσεις ενίσχυσης των δημιουργών και ερμηνευτών μουσικών έργων και παρά το γεγονός ότι πραγματοποιήθηκε σειρά συσκέψεων με εκπροσώπους όλων των εμπλεκόμενων υπουργείων, η κυβέρνηση δεν έχει δώσει λύση, αντίθετα με τα όσα συμβαίνουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αποτέλεσμα, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, οι τομείς του πολιτισμού, της τέχνης και της ψυχαγωγίας να παραμένουν από τους πιο βαθιά πληττόμενους λόγω της πανδημίας, με μειώσεις τζίρου που αγγίζουν το 60% σε σχέση με το 2019.
Όταν βλέπουμε πολυεθνικά μεγαθήρια να επιδιώκουν το μονοπώλιο της ψηφιακής αγοράς, τι πρέπει να προσέχουν οι εθνικές κυβερνήσεις για την προστασία του πολιτιστικού και αρχειακού τους αγαθού και εν τέλει της εθνικής τους ταυτότητας μέσω αυτών;
Αν δεν προσέξουμε και δεν ληφθούν τα αναγκαία μέτρα, θα γίνει και στον χώρο αυτόν ό,τι παρατηρείται στον τραπεζικό τομέα. Υπηρεσίες διαχείρισης δικαιωμάτων θα προσφέρονται από πολυεθνικά μεγαθήρια σε μεμονωμένους δημιουργούς, χωρίς προστασία και προβολή του εθνικού πολιτιστικού και αρχειακού πλούτου που είναι η ελληνική μουσική δημιουργία και τα πολύτιμα ειδικά ρεπερτόρια της πατρίδας μας, δηλαδή τα ρεμπέτικα, τα δημοτικά, τα ηπειρώτικα, τα κρητικά, τα ποντιακά κ.ά. Γι’ αυτό προέχουν η ενίσχυση των ΟΣΔ και η λήψη θεσμικών μέτρων προστασίας της ελληνικής πολιτιστικής δημιουργίας.
Η ψηφιακή αγορά όμως επιδιώκει υπερκέρδη. Πώς προστατεύονται τα πνευματικά δικαιώματα όταν δεν αποδίδονται από την Google, το YouTube, τα σόσιαλ μίντια κ.λπ.;
Εναπόκειται στους ΟΣΔ να συνάψουν νομικά κατοχυρωμένες συμφωνίες με τους ψηφιακούς παρόχους, να τεκμηριώσουν προσεκτικά τα εκπροσωπούμενα ρεπερτόριά τους και να αποκτήσουν σύγχρονα συστήματα συλλογικής διαχείρισης και είσπραξης δικαιωμάτων. Στην ΕΔΕΜ προχωράμε αποφασιστικά προς αυτή την κατεύθυνση. Παράλληλα αναμένουμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την ενσωμάτωση της Οδηγίας 790/2019 για τα πνευματικά δικαιώματα στην ενιαία ψηφιακή αγορά.
Τι είναι η ΕΔΕΜ για τους δημιουργούς;
Το σπίτι τους! Ένα σπίτι ανοιχτό, φιλόξενο, υποστηρικτικό και ασφαλές.
Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον της ΕΔΕΜ;
Να γίνει ο οργανισμός που όλοι ονειρεύονται: ένας οργανισμός διεθνών προδιαγραφών που με διαφάνεια και αξιοπιστία θα στηρίζει τους δημιουργούς και τους δικαιούχους και θα προάγει την ελληνική μουσική δημιουργία και θα ανταποδίδει σε αυτούς την αξία του πολύτιμου έργου τους.
Υπάρχει περιθώριο για τη δημιουργία ενός κοινού οργανισμού με την Αυτοδιαχείριση; Τι απαιτείται γι' αυτό και ποια βήματα έχουν γίνει έως τώρα;
Ο κατακερματισμός του χώρου των πνευματικών δικαιωμάτων στη χώρα μας αποτελεί μάστιγα. Ξεκινήσαμε ήδη από το καλοκαίρι συζητήσεις με την Αυτοδιαχείριση, τον έτερο οργανισμό συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων στον χώρο της μουσικής, για πιθανή συνένωση. Παρά τις δυσκολίες και τις δικαστικές ενέργειες που έχει προκαλέσει η Αυτοδιαχείριση εναντίον της σύστασης της ΕΔΕΜ, ελπίζω ότι θα προχωρήσουμε στη συνένωση μέσα στο 2021. Προς το παρόν εξακολουθούμε να επιδιώκουμε τη συνεργασία μας για κοινή είσπραξη από όλες τις πηγές, κάτι που έχουμε προτείνει στην Αυτοδιαχείριση από το καλοκαίρι, αλλά ακόμα δεν έχει γίνει αποδεκτό.
Τι σημαίνει για σας, που έχετε διαγράψει σημαντική πορεία στο πολιτικό προσκήνιο και σε διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς, να είστε διευθυντικό στέλεχος του νέου οργανισμού των δημιουργών; Όταν σας προτάθηκε να τεθείτε επικεφαλής της Οικονομικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ, εσείς διαλέξατε την ΕΔΕΜ. Τι σας ενώνει με τους Έλληνες καλλιτέχνες και το πνευματικό δικαίωμα;
Θεωρούσα πάντα το πολιτιστικό κεφάλαιο της πατρίδας μας, τόσο την πολιτιστική μας κληρονομιά όσο και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, ως το πολυτιμότερο, αν και αναξιοποίητο, αναπτυξιακό κεφάλαιο της χώρας. Προερχόμενη από καλλιτεχνική οικογένεια, με αδελφή και κόρη ηθοποιό, έχω βιώσει τις δυσκολίες και την αβεβαιότητα του δημιουργού και καλλιτέχνη. Πιστεύω, τέλος, στην προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων ως πολιτικό πρόταγμα και αξία ζωής. Οι δημιουργοί μου έκαναν τη μεγάλη τιμή να με εμπιστευθούν για να οικοδομήσουμε μαζί το νέο τους σπίτι. Σ' αυτό το κάλεσμα δεν μπορούσα να πω όχι...
