Του Κυριάκου Π. Λουκάκου*
Με πικρό μειδίαμα αναλογιζόμαστε την προ ελαχίστων ετών απροθυμία του Φεστιβάλ Αθηνών να «νοθεύσει» τον δικό του μουσικό προγραμματισμό με την παραδοσιακά πανηγυρική, εναρκτήρια των εκδηλώσεών του, σειρά παραστάσεων της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Ηρώδειο. Σήμερα, τιμώντας στο πλέον αμήχανο πλαίσιο τα στρογγυλά 60 χρόνια ύπαρξης αυτού του πάλαι ποτέ φιλόδοξου θεσμού, παρατηρούμε προβληματισμένοι ότι αυτός ακριβώς ο κύκλος εκδηλώσεων αποτέλεσε και τη μόνη μείζονος εμβέλειας λόγια μουσική ανάμνηση της εφετινής, κάθε άλλο παρά εορταστικής, διοργάνωσης.
Έχοντας ανέκαθεν ασκήσει την κριτική, από τη στήλη αυτή, με εποικοδομητική πρόθεση, ας μσς επιτραπεί εν πρώτοις να διευκρινίσουμε στην ήδη 7μηνης θητείας ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού ότι, παρά οποιαδήποτε άλλη δοξασία τυχόν κυκλοφορεί, η λυρική τέχνη όχι απλώς δεν είναι ξένη προς τον Έλληνα και τον πολιτισμό του, αλλά και αποτελεί εκ πλαγίου τέκνο του στο πλαίσιο του αναγεννησιακού προβληματισμού για την ύψωση εξαγγελίας του αρχαίου θεατρικού λόγου. Επιπλέον ας μας συγχωρηθεί η εξίσου στοιχειώδης επισήμανση ότι η χώρα αυτή και όχι άλλη παρήγαγε την οικουμενικά μεσσιανική παρουσία μιας Μαρίας Κάλλας, την οποία παρεμπιπτόντως οποιαδήποτε άλλη χώρα, αντί να κακοποιεί την επίκληση του ονόματός της, θα είχε τιμήσει με πληθώρα πλατειών, οδών, μουσείων, ανδριάντων και εκπαιδευτικών θεσμών, αντί να τα σπαταλήσει πληθωριστικά σε άλλους απροσμετρήτως ελάσσονές της. Και φυσικά η ίδια χώρα έχει εισφέρει πλήθος χαρισματικών ή και απλώς σπουδαίων καλλιτεχνών της εν γένει σοβαράς μουσικής σε ένα μακρύ κατάλογο, από τον Δημήτρη Μητρόπουλο έως τον Λεωνίδα Καβάκο.
Η συνέντευξη του τελευταίου, επ' ευκαιρία της ηχηρού συμβολισμού συμπράξής του στο αθηναϊκό Europakonzert της Φιλαρμονικής του Βερολίνου, -προς τιμήν του, αν και, όπως φαίνεται, «εις ώτα μη ακουόντων»- έθετε «τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων» για τη σημασία βασικών δομών του λόγιου μουσικού πολιτισμού, κατ' εξοχήν δε του από μακρού ήδη δεινώς βαλλόμενου Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, που, με δημόσιους αφορισμούς και κραυγές, επιχειρείται να παρουσιασθεί ως ο τάχατες κατ' εξοχήν σπάταλος μη εντελώς κρατικός φορέας σε καιρούς γενικής ασωτίας, στην πραγματικότητα όμως πιστεύουμε ότι δαιμονοποιείται ως καθιερωμένος χώρος του αμιγώς σοβαρού ακροάματος.
Με δεδομένο ότι η ώριμη δημοκρατία δεν εξαντλείται στην απλή πλειοψηφική έκφραση ενός λαού, ευεπίφορη εξάλλου σε γνωστική ανεπάρκεια ή στρέβλωση, αλλά οφείλει να επιτυγχάνει τον συγκερασμό της με τον σεβασμό σε λιγότερο δημοφιλείς πλην αυτονόητες πτυχές της αποστολής ενός πολιτισμένου κράτους, θεωρούμε αδιανόητο ότι, με την λανθάνουσα ή μη επίκληση της οικονομικής κρίσης και με αντίστοιχη πολιτική «αποστασιοποίηση», το Φεστιβάλ Αθηνών αφέθηκε εφέτος να φυλλορροήσει εν λειτουργία, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών εξωθήθηκε να φιλοξενεί αποκλειστικά συναυλίες ελαφράς μουσικής στους κήπους του, για πρώτη φορά στην ιστορία του μάλιστα χωρίς χειμερινό προγραμματισμό σοβαρής μουσικής, ενώ, όπως ανεπισήμως πληροφορούμεθα, και η Εθνική Λυρική Σκηνή βρίσκεται σε παρόμοια κατάσταση ανατροπής σχεδιασμών μετά την επιβολή του ελέγχου στην κίνηση κεφαλαίων.
Ας αναλογισθούμε όλοι ότι η χώρα αυτή έχει γνωρίσει απίστευτες δοκιμασίες στην ιστορική διαδρομή της, αλλά ποτέ μέχρι τις μέρες μας δεν είχε τόσο απερίφραστα αγνοηθεί η ιεραρχία προτεραιοτήτων που ανέκαθεν συγκροτούν τη ραχοκοκαλιά μιας αεί χειμαζόμενης αλλά πεισμόνως υπαρκτής και διεθνώς διακρινόμενης λόγιας μουσικής ταυτότητας. Μια ιεραρχία προτεραιοτήτων που εσχάτως κάμπτονται εις βάρος της καλλιέργειας του λαού με την απατηλά κολακευτική επίκληση της δήθεν εξύψωσής του. Ακόμη και στον καιρό της κατοχής από τις δυνάμεις του Άξονα ο προγραμματισμός της Λυρικής Σκηνής παρέμεινε ποικίλος και ενδιαφέρων (η νεαρή Κάλλας δεν τραγουδούσε τότε μόνον «Τόσκα», αλλά και τον «Πρωτομάστορα» του Καλομοίρη ή τον «Κάμπο» του Ντ' Αλμπέρ!), ενώ, ακόμη και αντιμέτωπο με διεθνή αποκλεισμό, λόγω επιβολής της απριλιανής δικτατορίας, το Φεστιβάλ Αθηνών εξακολούθησε να προσφέρει διεθνούς επιπέδου μουσικές εκδηλώσεις στο «γυψωμένο» κοινό του!
Η δυστυχώς αδιατάρακτα συνεχιζόμενη πρακτική των τελευταίων ετών, εκείνη της αποστασιοποίησης ως τρόπου σιωπηράς υποβάθμισης ή αλλοτρίωσης βασικών οργανικών και λειτουργικών δομών του λόγιου μουσικού πολιτισμού, είναι -για μας και πολλούς ακόμη- αδιανόητη. Ουδείς δικαιούται, όσο ψηλά κι αν βρίσκεται, να αντιπαρέρχεται το γεγονός ότι η παράλειψη αποτελεί εξίσου τρόπο τέλεσης εγκλήματος με την πράξη. Και, ασχέτως αν απηχεί πρόθεση ή αμέλεια των κρατούντων, η αδράνεια τούς μεταθέτει μεγάλη ιστορική ευθύνη έναντι της χώρας και του λαού. Αυτός είναι ο λόγος που απαιτούμε από την αρμόδια πολιτική ηγεσία ενέργειες σήμερα, ενέργειες σοβαρές και προωθητικές του ευρωπαϊκού προσανατολισμού της χώρας στον τομέα αυτό, αδιαφορώντας για ενδεχόμενα clichés ατιμωτικού ψόγου. Στο κάτω - κάτω η προκλητικά ταλαντούχος Μαριάννα Καλογεροπούλου εγκατέλειψε την Ελλάδα στα 1945 με τη «ρετσινιά» της δωσιλόγου μετά τον -κατ' απαίτηση των άξιων συναδέλφων της- αποκλεισμό της από τον προγραμματισμό της Λυρικής! Εμάς θα υπολογίσουμε;
* Ο Κυριάκος Λουκάκος διετέλεσε συνεργάτης του Γ' Προγράμματος της ΕΡΑ (1994 - 2010), είναι κριτικός μουσικής, και, από το 2005, πρόεδρος της Ενώσεως Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών
