Η έκθεση του Τάκη Γιαννούσα στον Άγιο Ρόκκο, στη Σπλάντζια των Χανίων, είναι η ευτυχής κατάληξη ενός αγώνα σχεδόν είκοσι χρόνων, μιας μάχης που έδωσε μια μικρή ομάδα ανθρώπων, η οποία εκτίμησε τον άγνωστο αυτό ζωγράφο, πολεμώντας σε δύο μέτωπα: από τη μία, να προβάλει το έργο του πέρα από το στενό περιβάλλον της δυτικομακεδονικής κωμόπολης όπου έζησε, του Βελβεντού, αλλά και απέναντι στον χρόνο, καθώς τα έργα του είναι καμωμένα από ευτελή υλικά και, αποθηκευμένα όπως ήταν δίχως συντήρηση, σύντομα θα καταστρέφονταν.
Ποιος ήταν όμως ο Τάκης Γιαννούσας (1923-2010) και γιατί μας γοητεύει η περίπτωσή του; Ο Γιαννούσας ήταν ένας αυτοδίδακτος λαϊκός ζωγράφος που στο έργο του κατόρθωσε να συναιρέσει θαυμαστά μια σειρά από αντινομίες. Πολύχρωμο, παιγνιώδες, γεμάτο από την έξαψη της ζωής πλάι σε μια θάλλουσα φύση και διαποτισμένο από τον παγανιστικό Χριστιανισμό της υπαίθρου, το έργο του Γιαννούσα κρύβει εντός του κάτι ζοφερό, που τέμνεται με μελανές σελίδες του ελληνικού 20ού αιώνα, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, και την προσωπική του ιστορία: μια δυσεντερία όταν ήταν δύο ετών τού προκάλεσε αφυδάτωση, η οποία με τη σειρά της του προκάλεσε εγκεφαλική βλάβη, με αποτέλεσμα μια ορισμένη αδυναμία έκφρασης και επικοινωνίας. Ο Γιαννούσας υπήρξε ένας από τους έκκεντρους της γενέτειράς του, ένα ισοβίως αγαθό παιδί, αγαπητό στις παρέες αλλά όχι σπάνια αποδέκτης σχολίων και πειραγμάτων. Πήγε στο σχολείο ως τη Δ΄ Δημοτικού, όμως δεν έμαθε να γράφει ούτε να διαβάζει. Ζούσε μόνος στην άκρη της πλατείας υπό την επίβλεψη των αδελφών και των ανιψιών του. Μια και δεν μπορούσε να εκφραστεί επαρκώς με τον λόγο, βρήκε καταφύγιο στη ζωγραφική και στη μουσική – διδάχτηκε από τον αδερφό του φλογέρα, φυσαρμόνικα και ακορντεόν. Έπαιζε στα τοπικά πανηγύρια και στις γιορτές, ενώ αγαπούσε ιδιαίτερα τις αποκριάτικες μεταμφιέσεις – έφτιαχνε καπέλα, περούκες και, κυρίως, αεροπλανάκια. Τα γερμανικά και συμμαχικά αεροπλάνα που ως έφηβος είδε να πετούν πάνω από το Βελβεντό εντυπώθηκαν στη μνήμη του, όπως και η βία του Εμφυλίου και συνολικά της δεκαετίας του ’40 (άλλωστε, είχε τη φρικτή εμπειρία της ομηρίας από τους Γερμανούς). Όλα αυτά συνδυάστηκαν μέσα του με το αγροτοκτηνοτροφικό περιβάλλον και την ορθόδοξη παράδοση σε ένα αξιοσημείωτο έργο. Η περίπτωσή του φέρνει στον νου την περίπτωση του Θεόφιλου ή του Παναγιώτη Φαρμάκη της Αγέλαστου πέτρας, του έξοχου ντοκιμαντέρ του Φίλιππου Κουτσαφτή.
Τον Γιαννούσα τον ήξερα ως παιδί και, καθώς η εγγενής σκληρότητα της ανθρώπινης φύσης πουθενά αλλού δεν είναι τόσο εμφανής όσο στα παιδιά, ομολογώ ότι είχα κι εγώ το μερίδιό μου στα πειράγματα. Δεν γνώριζα ότι ζωγράφιζε, τον ήξερα μόνο ως έναν λοξό ηλικιωμένο που τριγυρνούσε με ανεξιχνίαστο βλέμμα. Ο Γιαννούσας ζωγράφιζε όπου έβρισκε με ό,τι υλικό έβρισκε. Κανένας δεν έδινε σημασία στα έργα του. Ο ίδιος τα χάριζε ή απλώς τα κρατούσε. Με το πέρασμα των χρόνων πολλά πετάχτηκαν, καταστράφηκαν και χάθηκαν – σχεδόν όλα. Ώσπου το 2008 η Ομάδα Ζωγραφικής του Μορφωτικού Ομίλου Βελβεντού, αναγνωρίζοντας την αξία τους, διοργάνωσε μια μικρή έκθεση στο εργαστήρι της. Δύο χρόνια αργότερα ο Γιαννούσας πέθανε.
Από αυτή την έκθεση ανακάλυψα κι εγώ ότι ο έκκεντρος αυτός ηλικιωμένος ζωγράφιζε, ότι ήταν πραγματικός καλλιτέχνης. Όταν είδα για πρώτη φορά έργα του, με τάραξε το ανησυχαστικό τους κλίμα και ο πλούτος των αντιθέσεων που τα συνθέτουν. Αυτή η φυγόκεντρη αλλά απολύτως λειτουργική τους φύση –«είδος μεικτό αλλά νόμιμο»– είναι κάτι που εκτιμώ και στη λογοτεχνία και προσπαθώ να εφαρμόζω ως οδοδείκτη και στα γραπτά μου. Το λοξό του βλέμμα ήταν και δικό μου. Οι εικόνες του ταίριαζαν με τις λέξεις μου. Αυτοστιγμεί αποφάσισα ότι το επόμενο βιβλίο μου, που τότε έγραφα και επρόκειτο να εκδοθεί τέσσερα χρόνια αργότερα με τίτλο Αστείο, θα είχε στο εξώφυλλο έργο του. Συνέχισα με το επόμενο βιβλίο μου, Το παιδί, και σκοπεύω να συνεχίσω.
Ο Γιαννούσας ζωγράφιζε επί δεκαετίες, όμως το μεγαλύτερο μέρος του έργου του έχει χαθεί. Απομένουν περίπου δύο ντουζίνες έργα, που διέσωσε η Ομάδα Ζωγραφικής του ΜΟΒ. Και πιθανώς να είχαν κι αυτά καταστραφεί, αν δεν διοργανωνόταν η έκθεση στα Χανιά από την Περιφέρεια Κρήτης. Αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω την Περιφέρεια, η οποία ανέλαβε τη συντήρηση των έργων, αλλά και το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων που, με αφετηρία τη σχέση του έργου του Γιαννούσα με ένα λογοτεχνικό έργο, ενέταξε την έκθεση στο πρόγραμμά του, φέρνοντας για πρώτη φορά το σύνολο σχεδόν της συλλογής του σε επαφή με ένα ευρύτερο, εκτός της γενέτειράς του, κοινό. Επίσης, ευχαριστίες οφείλονται στη Νάντια Αργυροπούλου, μια από τις πιο καταξιωμένες Ελληνίδες επιμελήτριες, που από νωρίς αγκάλιασε την περίπτωσή του και επιμελήθηκε την έκθεση.
Η έκθεση του Τάκη Γιαννούσα στον Άγιο Ρόκκο, στο κέντρο των Χανίων, συνεχίζεται ως τις 12 Ιουλίου. Αξίζει οι Χανιώτισσες και οι Χανιώτες, αλλά και οι επισκέπτριες και οι επισκέπτες της πόλης, να την ανακαλύψουν.
