Ο Δημήτρης Σπάθης ήταν ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων. Δεν μιλούσε για τον εαυτό του, δεν παινευόταν για τα έργα του, δεν έδινε πολλά στοιχεία για τον πλούτο της ζωής του, των εμπειριών του, για τη διασταύρωσή του με σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών του 20ού αιώνα σε τρεις χώρες: την Ελλάδα, τη Σοβιετική Ένωση και τη Γαλλία. Ή για τη χώρα όπου γεννήθηκε, την Αίγυπτο. Απ' όπου έφυγε, έφηβος, για να βρεθεί στις πολιτιστικές ομάδες του Δημοκρατικού Στρατού, στον Εμφύλιο, κι από κει στην Τασκένδη, αργότερα στη Μόσχα, στην Αθήνα, στο Παρίσι. Έζησε την κίνηση της ιστορίας πάνω στο ίδιο του το σώμα.
Σε όσους τον συναντούσαν, ανύποπτοι, έφτανε το απόσταγμα από αυτόν τον πλούτο. Γνώσεις βαθιές και δουλεμένες, όχι μόνο για θέματα της ιστορίας του θεάτρου, αλλά και της πολιτικής. Ο συνδυασμός αυτών των δύο ακροτελεύτιων ενδιαφερόντων διαπέρασε το ερευνητικό του έργο και διαμόρφωσε μια σημαντική κατεύθυνση της ελληνικής ιστοριογραφίας για το θέατρο. Ήταν ο πρώτος που επεξέτεινε τις αναζητήσεις του κύκλου του Κ.Θ. Δημαρά σ' αυτό το παραμελημένο κομμάτι της πνευματικής και καλλιτεχνικής μας ζωής.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 άρχισε να δημοσιεύει στον Ερανιστή μελετήματα για περίπου άγνωστα μέχρι τότε θεατρικά έργα του 18ου αιώνα. Το νέο που έφερναν οι εργασίες του ήταν η ένταξη των κειμένων στην κοινωνία που τα παρήγε, που πλαισίωνε τους συγγραφείς, που τα διάβαζε και τα διακινούσε. Χάρη στις έρευνές του σε ευρέος περιεχομένου αρχεία και ιστορικές πηγές, το ελληνικό θέατρο του Διαφωτισμού, στην έντυπη και στη χειρόγραφη παράδοσή του, ως ανάγνωσμα και ως θέαμα, ως μετάφραση και ως πρωτότυπο, εντάχθηκε στον κορμό της ιστορίας των ιδεών. Δεν ήταν ένα αυτόνομο φαινόμενο, αλλά συνδεόταν με τα ευρωπαϊκά συμφραζόμενα, με τις νέες ιδέες της εποχής, όσες εξυπηρετούσαν τους στόχους του. Η ερμηνεία του Δημήτρη Σπάθη το ανέδειξε ως έναν πολύ σημαντικό πυρήνα ιδεολογικής και δημοκρατικής αφύπνισης, που έδινε έμφαση στην πολιτική αρετή - αναζητήσεις τού τότε, πολύ επίκαιρες σήμερα.
Τα δημοσιεύματα έβγαζαν αυτήν την παραγωγή από το στενό περιβάλλον της φιλολογίας, την άνοιγαν σε σύνθετα ενδιαφέροντα ιστορικής μαρτυρίας και θεατρολογίας. Η έκδοση του Αλεξανδροβόδα του ασυνείδητου ήταν η πιο εκτεταμένη, η εξαιρετικά γόνιμη αναμέτρηση με ένα κείμενο που πολλοί πριν από αυτόν δίστασαν να πλησιάσουν. Η μεταγραφή του χειρογράφου πλαισιώθηκε από ενδελεχή έρευνα γύρω από τα ιστορικά πρόσωπα του κειμένου, τις σχέσεις και τις διαδρομές τους, μια λεπτομερέστατη εικονογραφία της μικροκοινωνίας των Φαναριωτών και των πρακτικών διακυβέρνησης, που εξηγούσε σημεία και καταστάσεις του έργου, αλλά φώτιζε και ολόκληρη την εποχή.
Πολύτιμη και καθοδηγητική ήταν κάθε του συμβολή. Για τον Χουρμούζη, τον Ραγκαβή και τις κωμωδίες τους, τον Αντώνιο Μάτεσι και τον Βασιλικό του, τον Ηλία Καπετανάκη, τον Δημήτριο Βερναρδάκη και τον Ιωάννη Ζαμπέλιο, τον άγνωστο Χρηστάκη Σκόρδο και την κωμωδία του Των γερόντων το μάθημα, την εμφάνιση της σκηνοθεσίας στην Ελλάδα και το πλαίσιο στο οποίο αρχικά εντάχθηκε και στη συνέχεια διαμόρφωσε ο Κάρολος Κουν ως σκηνοθέτης. Το σύντομο εγχειρίδιό του Το νεοελληνικό θέατρο ήταν μοναδικό και απαραίτητο εργαλείο για την πανεπιστημιακή διδασκαλία του αντικειμένου, ενώ παράλληλα χάραζε ερευνητικές κατευθύνσεις. Πρόλαβε να δει τυπωμένη την τελευταία του δουλειά, για τη δεκαετία 1957-1967 και την ανανέωση των θεατρικών δεδομένων στη χώρα μας.
Στα χρόνια που ξεκίνησε η συνεργασία του με τον Ερανιστή, ο μόνος που πάλευε με κάθε μέσον και κάθε τρόπο για να διασώσει την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου ήταν ο Γιάννης Σιδέρης. Είχε προηγηθεί ο Νικόλαος Λάσκαρης με τα άπειρα ανεκδοτολογικά του δημοσιεύματα και μια πλειάδα δημοσιογράφων - συγγραφέων που αναπαρήγε ανάλογα αφηγήματα. Ο Δημήτρης Σπάθης χρειάστηκε πολλές φορές να ανατρέψει λανθασμένες πληροφορίες και να δείξει ότι η συσσώρευσή τους, όπως και η έκδοση των κειμένων, μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά δεν είναι αρκετή. Ότι δουλειά του ιστορικού είναι να συνδυάζει και να ερμηνεύει.
Σ' αυτήν τη διαδρομή δεν ήταν μόνος του. Είχε την τύχη να αποτελεί μέλος μιας ευρείας πνευματικής συντροφιάς, που περιλάμβανε όλον τον χώρο ανάμεσα στην Επιθεώρηση Τέχνης και τον Ερανιστή, τον Πολίτη και Τα Ιστορικά. Και σ' αυτήν τη συντροφιά η απουσία ανταγωνισμών, οι συζητήσεις και οι δημιουργικές ανταλλαγές, από τον σχολιασμό της τρέχουσας πολιτικής μέχρι τα επιστημονικά ερωτήματα και τη ζύμωση των αποτελεσμάτων, ήταν μέρος της καθημερινότητας.
Το χάρισμα του μετρημένου ανθρώπου περνούσε στα γραπτά του Δημήτρη Σπάθη πολλαπλά. Δεν υπήρχαν περιττά στοιχεία στα κείμενα. Το καθένα εξέταζε το θέμα του χωρίς πλεονασμούς και εξέθετε ξεκάθαρα στοιχεία και απόψεις. Η ίδια παρατήρηση επεκτείνεται και στην εργογραφία του. Άπαξ δημοσιεύσεις, ούτε επαναλήψεις, ούτε μεταποιήσεις. Συγκροτείται έτσι ένα έργο λιτό σε αριθμούς, αλλά μεστό, ουσιαστικό σε περιεχόμενο, αναντικατάστατο.
Ο Δημήτρης Σπάθης είχε την τύχη να ζήσει σε μια σπουδαία εποχή, να παλέψει για τις ιδέες του ουμανισμού, όπως εκφράστηκαν από την Αριστερά, τόσο σε πολιτικό όσο και σε πνευματικό επίπεδο. Διέκρινε και υπηρετούσε το ουσιαστικό, δεν ενδιαφερόταν να συγκεντρώνει δύναμη σε οποιαδήποτε μορφή.
Τη στιγμή της απώλειας συνειδητοποιούμε εντέλει πόσα πράγματα παίρνει ο άνθρωπος μαζί του. Τα μοναδικά και ανεπανάληπτα. Το ήθος, τη μετριοπάθεια, την αισιοδοξία, το χιούμορ. Την απάντηση στις απορίες, την πνευματική προστασία και την ασφάλεια. Την ευγένεια και τον απέραντο σεβασμό στον άλλο. Όμως αφήνει, εκτός από το έργο του, και τη χειροθεσία, και την ευγνωμοσύνη όσων τον γνώρισαν για όσα τους δίδαξε.
* Η Ελίζα Άννα Δελβερούδη είναι ιστορικός του θεάτρου και του κινηματογράφου
