Μαζί με τον συνοδοιπόρο, κάποτε συνεργάτη του και φίλο του Αμερικανό John M. Chowning ο Jean Claude Risset είναι οι δύο σημαντικότεροι προσκεκλημένοι – και τιμώμενοι - ομιλητές του διεθνούς συνεδρίου ICMC & SMC 2014 που πραγματοποιείται αυτή την εβδομάδα στην Αθήνα. Ο Jean Claude Risset γεννήθηκε στις 18 Μαρτίου 1938, έκανε ανώτατες σπουδές μουσικής με τον André Jolivet στη χώρα του και στα μέσα της δεκαετίας του '60 πήγε στην Αμερική για να διερευνήσει περαιτέρω την σύνθεση μη φυσικών ήχων που ήδη τον ενδιέφερε πάρα πολύ. Η έρευνα του επικεντρώθηκε στις ηλεκτρονικές ηχητικές πηγές οι οποίες μόλις είχαν αρχίσει να εμφανίζονται αλλά ήδη έδειχναν τις σχεδόν απεριόριστες δυνατότητες τους και πραγματοποιήθηκε στον πλέον προηγμένο για τα δεδομένα της εποχής ανάλογο ερευνητικό χώρο, τα εργαστήρια της τηλεφωνικής εταιρείας Bell στο Νιου Τζέρσι, δίπλα στον πρωτοπόρο Max Mathews. Ηταν εκεί που ο Risset, μετά από πολλούς πειραματισμούς με την πρωτόλεια ακόμα τεχνολογία, ανακάλυψε την μέθοδο της προσθετικής σύνθεσης ήχων η οποία αυτόματα τον αναγάγει σε μιαν από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες της Ιστορίας της ηλεκτρονικής μουσικής. Η προσθετική σύνθεση έκανε δυνατή την κατασκευή των πρώτων synthesizers - ή συνθετητών, για όσους προτιμούν την εξελληνισμένη ορολογία - και ήταν αυτή που κυριάρχησε την περίοδο του αναλογικού ηλεκτρονικού ήχου (τον ίδιο ακριβώς καθοριστικότατο ρόλο στην αμέσως μεταγενέστερη, εκείνη της ψηφιακής σύνθεσης ήχων, έπαιξε ο προαναφερθείς John Chowning).
Πέραν όμως από αυτή την τόσο σπουδαία τεχνολογική ανακάλυψη/«εφεύρεση» του ο Jean Claude Risset ήταν και παραμένει μέχρι σήμερα μουσικός, συνθέτης πιο συγκεκριμένα και μάλιστα με έργο όχι μόνο μεγάλο σε όγκο αλλά και ιδιαίτερα πλούσιο σε αξία, ενδιαφέρον μα και ανανεωτική δύναμη και στα εβδομήντα έξι του πλέον δείχνει να έχει όχι μόνο την διάθεση αλλά και την αντοχή να συνεχίσει για πολύ ακόμα. Ένας όχι μόνο προικισμένος με ταλέντο δημιουργός μα και άνθρωπος με μεγάλη παιδεία και αληθινά ανοιχτό πνεύμα – και με κύριο χαρακτηριστικό του πραγματικά την...γαλατική ευγένεια! – που με την ευκαιρία της παρουσίας του σε αυτό το όντως σημαντικότατο συνέδριο μας μίλησε για μουσική, μαθηματικά αλλά και φιλοσοφία, ίσως και για το σημείο όπου αυτά ενώνονται σε ένα από τα πιο όμορφα μα και συναρπαστικά πεδία της ανθρώπινης γνώσης και ταυτόχρονα υψηλής αισθητικής εμπειρίας!
Συνέντευξη στον Θάνο Μαντζάνα
Εξακολουθείτε να θεωρείτε τον εαυτό σας πριν και πάνω απ' όλα μουσικό, παρ' όλη την συμβολή σας στην εξέλιξη των ηλεκτρονικών οργάνων;
Ναι, η μουσική ήταν πάντα το ισχυρότερο κίνητρο μου. Ήθελα να συνθέσω ορχηστρική μουσική αλλά και να πάω παραπέρα από τις δυνατότητες των οργάνων, να πλοηγηθώ στον ωκεανό των πιθανών ηχοχρωμάτων και όχι να εγκλωβιστώ στα νησιά του αρχιπελάγους των ηχοχρωμάτων των οργάνων. Ονειρευόμουν να συνθέσω και τον ίδιο τον ήχο και όχι απλά να συγκεντρώσω ήδη έτοιμους και διαμορφωμένους ήχους.
Το κίνητρο σας για να αναμειχθείτε στην σχετική έρευνα ήταν καθαρά μουσικό, τεχνικό ή αμφότερα αυτά;
Όπως προανέφερα ήταν πρώτιστα μουσικό. Ήταν όμως επίσης και επιστημονικό καθώς είχα διαπιστώσει ότι η επιστήμη είχε αλλάξει τον κόσμο, η κοσμολογία και η θεωρία της σχετικότητας, η κβαντομηχανική και η φυσική της υψηλής ενέργειας, η θεωρία του χάους, ακόμα και η ίδια η δαρβινική θεωρία της εξέλιξης των ειδών. Μου φαινόταν ότι ακόμα υπήρχε ένα μυστήριο ως προς τον ήχο...Πράγματι μαζί με τους συνοδοιπόρους και σε κάποιες περιπτώσεις συνεργάτες μου – ειδικά τους Max Mathews και John Chowning – είχαμε φτάσει σε μια βαθύτερη κατανόηση του ηχητικού φαινομένου. Είχαμε μια αδιάψευστη απόδειξη της αξιοπιστίας της ανάλυσης μας, μπορούσαμε να καταλάβουμε τα χαρακτηριστικά ενός δεδομένου ήχου μόνον όταν ήμασταν σε θέση να τον ανασυνθέσουμε στο εργαστήριο, αντιλαμβάνεσαι ένα φαγητό όταν το τρως και το γεύεσαι και όχι όταν το μαγειρεύεις! Η έρευνα μας επάνω στον ήχο είχε αποκαλύψει ακουστικά χαρακτηριστικά του που δεν είναι καθόλου «εσωτερικά» και ψυχολογικά. Έχω συνθέσει ήχους που αυξάνεται η ένταση τους όταν διπλασιάσεις τη συχνότητα τους αντί να ανεβαίνουν μιαν οκτάβα όπως θα περίμενε κανείς, έχω επίσης δημιουργήσει μία ρυθμική ακολουθία που επιβραδύνεται όταν αυξήσεις την ταχύτητα του μαγνητοφώνου. Η δεκαετία του '60 ήταν σημείο καμπής για την τεχνολογία, τα αναλογικά ηλεκτρονικά μηχανήματα ήταν κατά κάποιο τρόπο μπερδεμένα και δύσχρηστα και είχα την αίσθηση ότι το ψηφιακό πεδίο θα ήταν πιο διαυγές και θα είχε περισσότερο περιεχόμενο όσον αφορούσε στον ήχο.
Πιστεύετε ότι αυτό το νέο ιδίωμα του οποίου αναμφίβολα είσαστε ένας από τους πρωτοπόρους θεμελιωτές δεν είναι παρά άλλη μια φόρμα της μουσικής όπως την ξέραμε για αιώνες ή κάτι ολότελα διαφορετικό;
Και τα δύο ταυτόχρονα. Απόλαυσα το να συνεχίζω και να προεκτείνω την μουσική που ξέρουμε, για παράδειγμα στα έργα μου για ορχήστρα ή για όργανα και υπολογιστή. Αλλά μου αρέσει πολύ και ένα άλλο είδος ηχητικής τέχνης, εκείνο που ο Bayle αποκαλεί «ακουσματική» μουσική αναφερόμενος στις αρχές του Πυθαγόρα σχετικά με το να ακούς έναν μουσικό που βρίσκεται πίσω από μια κουρτίνα, μουσική δηλαδή της οποίας η ηχητική πηγή δεν είναι ορατή στον ακροατή.
Θεωρείτε ότι αυτό που βοηθήσατε να δημιουργηθεί υποβαθμίστηκε ή έστω υπερ-εμπορευματοποιήθηκε με τον τρόπο τον οποίο χρησιμοποιήθηκε στη συνέχεια;
Δεν θεωρώ ότι τα αποτελέσματα των δικών μου ερευνών και πειραματισμών «αμαυρώθηκαν» με οποιοδήποτε τρόπο. Δεν μου αρέσει βέβαια το γεγονός ότι πολλά βιομηχανικά ηχητικά προϊόντα είναι μουσικά άθλια για εμπορικούς λόγους αλλά δυστυχώς ο καταναλωτισμός είναι η κινητήρια δύναμη του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος. Έτσι ευνοείται η βραχυπρόθεσμη εκτίμηση για κάτι και η συνακόλουθη κατανάλωση του σε βάρος των βαθύτερων καλλιτεχνικών εμπειριών.
Πώς νομίζετε ότι συνδέεται και εφαρμόζεται το κατά κάποιο τρόπο κεντρικό θέμα του συγκεκριμένου συνεδρίου, η φιλοσοφία και ο τρόπος σκέψης των αρχαίων Ελλήνων, σε αυτή τον σχετικά καινούργιο ακόμα ηλεκτρονικό τρόπο δημιουργικής έκφρασης;
Στην ομιλία μου στο συνέδριο προσπάθησα να υπενθυμίσω ακριβώς το ότι οι αρχαίοι Ελληνες φιλόσοφοι ήταν οραματιστές και ότι οι ιδέες και απόψεις τους εξακολουθούν να είναι έγκυρες και σημαντικές όταν προσπαθούμε να εξερευνήσουμε τον ήχο διαμέσου της σύνθεσης του, όπως ακριβώς συμβαίνει με το σχέδιο ενός οικοδομήματος που κάνει ένας αρχιτέκτονας.
Είναι λοιπόν τόσο σημαντικό να διατηρήσουμε τις ανθρωπιστικές αρχές και τον τρόπο που έβλεπαν την ζωή οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την μουσική για υπολογιστές;
Θεωρώ κεφαλαιώδες το να διατηρήσουμε τις ανθρωπιστικές αρχές σε κάθε δραστηριότητα μας. Στην Ελλάδα έγινε η απαρχή για πολλά πράγματα και οι θεμελιώδεις αρχές και αξίες παραμένουν πάντα επίκαιρες και ζωτικές. Το θέμα είναι να μην μείνουμε στο πως ζούσαν και έπρατταν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι – κάτι για το οποίο, έτσι και αλλιώς, δεν γνωρίζουμε πολλά – αλλά να μελετήσουμε ξανά τις ιδέες τους ώστε να προσεγγίσουμε την μουσική σοφότεροι και με πιο έλλογο τρόπο.
Ποια ήταν η βασική ιδέα που σας οδήγησε στην προσθετική σύνθεση και τι προσπαθούσατε να επιτύχετε, δημιουργικά και γενικότερα μουσικά, με αυτήν;
Η προσθετική σύνθεση μας επιτρέπει να δημιουργήσουμε μια μεγάλη ποικιλία ήχων «αθροίζοντας» στοιχεία από έναν μικρό αριθμό πρωτογενών ήχων. Για να χρησιμοποιήσω δύο αναλογίες οποιοδήποτε φυσικό σώμα υπάρχει στη γη αποτελείται από ένα συνδυασμό λιγότερων από εκατό στοιχείων/ατόμων, όπως και σε οποιαδήποτε γλώσσα μπορούμε να σχηματίσουμε έναν πολύ μεγάλο αριθμό λέξεων χρησιμοποιώντας πολύ λίγα στοιχεία, τα φωνήεντα αυτής της γλώσσας. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο η προσθετική σύνθεση χρησιμοποιεί διαφορετικά στοιχεία, είναι σα να χτίζεις το ίδιο σου το σπίτι επιλέγοντας συγκεκριμένα τούβλα. Η μέθοδος που προτιμώ είναι να χρησιμοποιώ διαφορετικά ημιτονοειδή ηχητικά κύματα, με ακριβέστατο λεπτομερειακό έλεγχο του πλάτους και της συχνότητας τους, κάτι που είναι δυνατό μόνο με την ψηφιακή τεχνολογία. Αυτό επιτρέπει να μιμηθείς ακουστικούς ήχους ποικίλων προελεύσεων αλλά και να δημιουργήσεις ακουστικές «ψευδαισθήσεις», ανάλογες με εκείνες των οφθαλμαπατών.
Ποιον ρόλο πιστεύετε ότι έπαιξαν οι μαθηματικές αρχές που ανακάλυψε ο Πυθαγόρας και άλλοι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι στην μουσική για υπολογιστές, τεχνικά αλλά ίσως και στο πως διαμορφώθηκε μέσα στο χρόνο;
Τα μαθηματικά είναι σύμφυτα με την μουσική με αφετηρία τους αρχαίους Έλληνες. Προσωπικά έχω επηρεαστεί περισσότερο από τον Πρωταγόρα για τον οποίο ίσχυε το «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» και από τον Αριστόξενο «τον μουσικό» που δεν συμφωνούσε με τις απόψεις του Πυθαγόρα λέγοντας «η πραγμάτωση της μουσικής συντελείται με την ακρόαση της και όχι διαμέσου οποιασδήποτε μαθηματικής λογικής». Με την βοήθεια της «αναλυτικής σύνθεσης» πειραματίστηκα με την πρόσληψη της μουσικής και επωφελήθηκα από τις ιδιαιτερότητες της για να επιτύχω διαφορετικά αποτελέσματα όπως τις ακουστικές ψευδαισθήσεις που προανέφερα.
Τελικά η μουσική – και, ακόμα περισσότερο, εκείνη για υπολογιστές – είναι μόνο θέμα ήχου ή αυτός είναι απλά η πραγμάτωση της σκέψης που οδηγεί στην δημιουργία της;
Στον Edgar Varese άρεσε πολύ ένας ορισμός του Τσέχου διευθυντή ορχήστρας Petr Wronsky, «μουσική είναι η συμπύκνωση της ανθρώπινης ευφυίας σε ήχο». Η μουσική χρησιμοποιεί μια πολύπλοκη ηχητική δομή, μπορεί να προσληφθεί διανοητικά, δίχως ήχο δηλαδή, μπορεί να λειτουργήσει ως μεταφορά των ανθρωπίνων σχέσεων (σωματικών, προσωπικών, κοινωνικών κ.λπ.) εντός του ηχητικού πεδίου, ακόμα και μη ηχητικά συμβάντα μπορούν να εκληφθούν ως «μουσικά». Οπως και αν έχει όμως, καθώς συνήθιζε να λέει και ο Pierre Schaeffer, «η μουσική προορίζεται για να ακούγεται»!
Kαι πόσο σημαντικός είναι ο ήχος προσωπικά για εσάς, είναι αυτό που καθορίζει ένα μουσικό έργο ή απλά το μέσο για την επίτευξη ενός σκοπού;
Ο ήχος έχει κεφαλαιώδη σημασία αλλά η αξία της μουσικής έγκειται στην δομή και την εξέλιξη του ήχου και στις σχέσεις μεταξύ διαφορετικών ήχων. Όταν κάποιος ξεχωρίζει για παράδειγμα ένα ποπ συγκρότημα για τον μοναδικό «ήχο» του αναφέρεται σε μια συνολική γοητεία που ασκεί επάνω του, σε ένα σύνολο χαρακτηριστικών το οποίο του επιτρέπει να το ταυτοποιήσει αλλά ταυτόχρονα και να ταυτιστεί ο ίδιος μαζί του. Προσωπικά όμως αυτή μου φαίνεται μία μη δόκιμη θεώρηση της μουσικής καθώς ο ήχος, η συνολική ηχητική διάσταση είναι πολύ σημαντικά για εμένα όταν παίζω πιάνο σε μια συναυλία και ακόμα περισσότερο όταν συνθέτω δεδομένου ότι μου αρέσει να επεξεργάζομαι τον ήχο, να τον «πλάθω», να τον συνθέτω όπως και την μουσική μου.
Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και ο τρόπος που βλέπει τα ανθρώπινα όντα και την ζωή παίζουν κάποιο ρόλο στο έργο σας; Αισθάνεστε ότι κάτι σας συνδέει μαζί τους;
Προφανέστατα! Συχνά συμβαίνει ακόμα και σε υποσυνείδητο επίπεδο...Σύμφωνα με την Γαλλίδα φιλόσοφο Monique Dixsaut δύο είναι οι σημαντικότεροι φιλόσοφοι στην πορεία της ανθρωπότητας, ο Πλάτων και ο Νίτσε, ο πρώτος εκπροσωπεί την απολλώνια πλευρά της φιλοσοφίας και ο δεύτερος την διονυσιακή (ένας βασισμένος στην αρχαία ελληνική μυθολογία φιλοσοφικός διαχωρισμός που, αξίζει να το θυμηθούμε, πρώτος έκανε ο Νίτσε).
Μιλήστε μας λίγο για το συγκεκριμένο έργο σας που εκτελέστηκε εδώ στην Αθήνα και στα πλαίσια του συνεδρίου, ποια ήταν η πηγή έμπνευσης του και τι προσπαθεί να εκφράσει;
Ο τίτλος του είναι «Elementa» και αναφέρεται στα τέσσερα στοιχεία του Εμπεδοκλή (γη, νερό, αέρας και φωτιά) τα οποία αντιστοιχούν στις τέσσερις καταστάσεις της ύλης σύμφωνα με την σύγχρονη φυσική, στερεά, υγρή, αέρια και ιονισμένη (δηλαδή το πλάσμα). Άλλος ένας διορατικός διαχωρισμός που μας κληροδότησαν οι αρχαίοι Έλληνες...Μου παραγγέλθηκε από το Groupe De Recherche Musicale (GRM) του Παρισιού το 1998 με την ευκαιρία της συμπλήρωσης πενήντα χρόνων ύπαρξης της musique concrete και χρησιμοποιεί ηχογραφήσεις αντικειμένων που παράγουν ήχο αναμειγνύοντας τις με ηλεκτρονικά συντεθειμένους ήχους και δίνοντας έτσι έμφαση στην ίδια την έννοια της φύσεως (η λέξη που χρησιμοποίησε ήταν physis – σ. σ.).
Και εντέλει, μετά από τόσο μεγάλο έργο και τόσες πολλές διακρίσεις για αυτό, εξακολουθείτε να έχετε την ίδια αστείρευτη διάθεση να δημιουργήσετε νέα μουσική και, πιο συγκεκριμένα, μουσική που να υπερβαίνει, αν όχι να διασπά τα όρια του παρελθόντος;
Έχω πάντα την ίδια διάθεση. Πρόσφατα ηχογράφησα μερικά έργα για πιάνο και έχω γράψει πολλά «μεικτά» έργα, για όργανα και υπολογιστή δηλαδή, ακόμα και ένα κονσέρτο για βιολί και ορχήστρα για την Γιαπωνέζα βιρτουόζο του οργάνου Mari Kimura στο οποίο προβλέπεται ότι θα χρησιμοποιεί και υπολογιστή! Με ενδιαφέρει πολύ επίσης το να αξιοποιήσω την εξέλιξη των μέσων ζωντανής εκτέλεσης όπως τα πολυφωνικά (πολλαπλών ηχείων δηλαδή) συστήματα στο Μπέλφαστ, την Καλσρούη, την Γάνδη και το Στάνφορντ. Ελπίζω να μπορέσω να κάνω ακόμα περισσότερα έργα με συνθετικούς ήχους, ευτυχώς οι υπολογιστές τώρα είναι ασύγκριτα φτηνότεροι και προσφέρουν απείρως περισσότερες δυνατότητες και ισχύ από όταν δούλευα μαζί με τον Max Mathews στα Bell Labs στην δεκαετία του '60! Πιστεύω ότι υπάρχουν ακόμα πολλές ανεξερεύνητες πιθανότητες για τους συνθετικούς ήχους οι οποίες δεν φαίνεται να αξιοποιούνται στον καιρό μας. Και προφανώς το πολύ ενδιαφέρον αυτό συνέδριο θα μου δώσει μια πολύ καλή εικόνα του τι συμβαίνει στον χώρο και, γιατί όχι, νέες και περισσότερες εμπνεύσεις!
Κάτι που θα ίσχυε και για πολλούς ακόμα ημέτερους δημιουργούς, μουσικόφιλους μα και άλλους, αν βέβαια υπήρχαν και στην χώρα μας αρκετοί που να βλέπουν και να προσεγγίζουν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό με τον τόσο γόνιμο τρόπο του Jean Claude Risset και όχι σα να πρόκειται για άψυχο και εργαλειακό «τοτέμ», όπως συμβαίνει στην περίπτωση της ανασκαφής στην Αμφίπολη...
