Η Μαρίκα Κοτοπούλη (1887-1954) έχει προσπεραστεί εν πολλοίς από την έρευνα, έχει μείνει μέχρι σήμερα χωρίς τη μελέτη που της αξίζει. Αν πρέπει να της δώσει κανείς έναν και μοναδικό χαρακτηρισμό, αυτός είναι «θεατρίνα». Κι εκείνη δεν θα την πείραζε καθόλου που η λέξη είχε κάποτε αρνητικές συνδηλώσεις. Υπήρξε χειραφετημένη πριν καν δημιουργηθεί ο όρος, μια γυναίκα που ζούσε τη ζωή της πέρα από τα στερεότυπα.

Το βιβλίο έρχεται να συμβάλει στην έρευνα και στη γνωριμία με τη μεγάλη πρωταγωνίστρια και θιασάρχη μέσω μιας άγνωστης, εν πολλοίς, βιογραφίας της την οποία υπογράφει ο Μήτσος Μυράτ και δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα Ελεύθερος Άνθρωπος το 1931. Μια αφήγηση με πολλές λεπτομέρειες από τα παιδικά της χρόνια, που ολοκληρώνεται με τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, στις 31 Ιουλίου 1920. Ένα κείμενο με πολλές άγνωστες πληροφορίες που οπωσδήποτε θα φανούν χρήσιμες σε μελλοντικούς ερευνητές.

Ο Μυράτ τη βιογραφεί αντικειμενικά, χωρίς υπερβολές. Είχε βιώσει εκ του σύνεγγυς τις εκδηλώσεις λατρείας προς αυτή. Το κείμενό του παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί η εικόνα που μας προσφέρει είναι διαφορετική από αυτή του Τύπου. Είναι επίσης διαφορετική εκείνης που είχαν οι έχοντες επαγγελματική σχέση μαζί της και απέχει πολύ από τις ωραιοποιημένες ανεκδοτολογίες των συγχρόνων και των θαυμαστών της.

Μας προσφέρει μια άλλη ματιά για πολλά γεγονότα της θεατρικής μας ιστορίας, παρέχοντας λεπτομέρειες άγνωστες και ανεκμετάλλευτες από την έρευνα. Πέρα από τον εμφανή θαυμασμό του ή τη μυθιστορηματική ενίοτε διάσταση της γραφής του, η οποία κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη, οι πληροφορίες που παρέχει είναι πολλές και ουσιαστικές για τον κόσμο του θεάτρου τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα. Τα παρασκήνια του Βασιλικού Θεάτρου, οι πρώτες θιασαρχικές προσπάθειες, οι περιοδείες, επεισόδια και αποδοκιμασίες στήνουν ένα συναρπαστικό σκηνικό με πρωταγωνίστρια τη μεγάλη ντίβα. Παράλληλα, μας προσφέρει πολλές πληροφορίες για άλλους σημαντικούς ηθοποιούς του νεοελληνικού θεάτρου, όπως τον Κωνσταντίνο Σαγιώρ, τον Εδμόνδο Φυρστ, τον Τηλέμαχο Λεπενιώτη, τον Ευτύχιο Βονασέρα. Τέλος, μεγάλο μέρος αφορά τη σχέση της Κοτοπούλη με τον Ίωνα Δραγούμη και τη δολοφονία του.

Στο κείμενο, που είναι γραμμένο σε ένα μείγμα κομψής, δίχως ακρότητες καθαρεύουσας και δημοτικής, έκανα αρκετές σιωπηρές διορθώσεις και παρεμβάσεις, ώστε να είναι κατανοητό και από το αναγνωστικό κοινό που δεν είναι εξοικειωμένο με τη γλώσσα και τις διατυπώσεις της εποχής. Προς διευκόλυνση του αναγνώστη, δημοσιεύω επίμετρο με σύντομα βιογραφικά των προσώπων και πληροφορίες για τις παραστάσεις που αναφέρονται στο κείμενο. Το βιβλίο κλείνει με ένα παράρτημα, στο οποίο δημοσιεύω κείμενα από τον ημερήσιο Τύπο της περιόδου στην οποία αναφέρεται η βιογραφία. Με τον τρόπο αυτόν απέφυγα τον σχολιασμό στο κείμενο ή την αναπαραγωγή τους, προκειμένου ο αναγνώστης να έχει αμεσότερη πρόσληψη σχετικά με πρόσωπα και γεγονότα.

* Ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης είναι συγγραφέας, εκδότης-διευθυντής του περιοδικού Ιστορία Εικονογραφημένη, επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών

«Στο θέατρο γεννήθηκα και στο θέατρο θα πεθάνω»*

Παρακολουθούσε με εξεταστικό μάτι την καθημερινή θεατρική ζωή! Και μια ακρούλα ενός ωραίου ήταν αρκετό για να σκιρτήσει η ψυχή της. Η στάση της, η ομιλία της τόσο σεμνή κάτω απ’ τη σκηνή. Όταν της έκαναν κομπλιμέντα ή συγχαρητήρια, έδειχνε μια τόσο αδέξια δειλία που έφτανε ίσαμε την υπόκριση. Και ξαφνικά στο σκυφτό, στο λιτό και απέριττο κοριτσάκι έβλεπες μια θεάνθρωπη μετουσίωση, που αμφέβαλλες αν τα δυο αυτά πλασματάκια μπορούσαν ποτέ να είναι ένα. Η φωνή της, ένας καταρράκτης που ένοιωθες να σε συνεπαίρνει στον ίλιγγο μιας αβύσσου, να σε τυλίγει στο ακατάσχετο ρεύμα του και σε κυλά, σαν να σου αφαιρούσε κάθε αίσθηση, στ’ αφρισμένα του νερά. Εις τη Σμύρνη η πλουσιότατη κυρία Πόρσερ, δεν έλειπε βραδιά απ’ το θέατρο. Το πρώτο κάθισμα ήταν πάντα κρατημένο γι’ αυτήν, και όταν ήταν αδειανό, το ήξεραν... Δεν έπαιζε η Μαρίκα.

Τα παρασκήνια, το θέατρο, η ορχήστρα της σκηνής, η πλατεία, ήταν οι περγαμηνές της που της έδιναν το δικαίωμα, μιλώντας εγωιστικά, να λέει: «Είμαι θεατρίνα ως το κόκκαλο. Στο θέατρο γεννήθηκα και στο θέατρο θα πεθάνω. Κανένας δεν μπορεί να ξέρει το θέατρο όπως εγώ!».

Ποια τέχνη θα μπορούσε να εξυπηρετήσει καλύτερα τη δύναμη του νου της και τον ενθουσιασμό της καρδιάς της ή και σε ποια άλλη τέχνη θα μπορούσε να σκορπίσει τόσο άφθονα, τόσο ευλογημένα όλο αυτό το πλούσιο υλικό, όπως ο γεωργός στο οργωμένο χωράφι του σκορπά με τη φούχτα τους σπόρους του; Άπληστος ο κόσμος τότε για θέατρο, έπρεπε να τον χορτάσεις με μπόλικη τροφή.

* Απόσπασμα από το βιβλίο του Μήτσου Μυράτ «Μαρίκα Κοτοπούλη - Μια “σχεδόν” άγνωστη βιογραφία», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Όταν. Εισαγωγή - επιμέλεια - επίμετρο του Διονύση Ν. Μουσμούτη