Η Maya Angelou το 1978 γράφει και δημοσιεύει το ποίημα «Life Doesn’t Frighten Me». Το 1993 η επιμελήτρια Sara Jane Boyers έχει την πρωτοποριακή ιδέα να το «παντρέψει» οπτικά με τους πίνακες του Jean-Michel Basquiat, δημιουργώντας έτσι αυτό το μοναδικό βιβλίο. Αν και κανένα από τα έργα δεν είχε δημιουργηθεί αρχικά για παιδιά, η ένωσή τους γέννησε ένα από τα πιο σημαντικά εικονογραφημένα βιβλία στην ιστορία της λογοτεχνίας, ένα διαχρονικό έργο τέχνης κατάλληλο για παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι η αντιμετώπιση του φόβου μέσω της εσωτερικής δύναμης και του θάρρους. Το βιβλίο δεν προσπαθεί να κρύψει τις δυσκολίες αλλά δείχνει πώς να τις κοιτάμε στα μάτια χωρίς να λυγίζουμε, δεν υπόσχεται έναν κόσμο χωρίς φόβο αλλά έναν κόσμο στον οποίο μπορούμε να υπάρχουμε, παρά τους φόβους μας.
Η Αγγέλου υιοθετεί την οπτική γωνία ενός παιδιού. Όχι μόνο γιατί οι πρώτοι φόβοι γεννιούνται στην παιδική ηλικία, ούτε γιατί η ίδια βίωσε τον φόβο που γεννούν η κακοποίηση, ο ρατσισμός, η περιθωριοποίηση. Αλλά γιατί εξηγεί πως, ανεξαρτήτως ηλικίας, είναι φυσικό να νιώθουμε μικροί ή απειλούμενοι, αλλά ταυτόχρονα έχουμε τη δύναμη να «ξορκίσουμε» τους φόβους μας και να τους κάνουμε να εξαφανιστούν. «Θεριά παραμυθένια, λιοντάρια πεινασμένα, μες στη νύχτα αγριάδες, άγνωστοι μες στα σκοτάδια, τα αγόρια στο σχολείο...», η λίστα με όσα συνήθως τρομάζουν τους ανθρώπους, ατελείωτη. Με γλώσσα λυρική κατονομάζει τους φόβους. Με σύμβολα τους περιγράφει… φαντάσματα, σκοτεινές σκιές και σκληροί τύποι, γίνονται η αναπαράσταση των εσωτερικών φόβων και των κοινωνικών απειλών. Γιατί ο φόβος δεν είναι μόνο η σκιά ενός δράκου στο παιδικό δωμάτιο. Έχει πρόσωπο, σώμα και φωνή. Και απέναντι σε αυτή τη φωνή η Αγγέλου αντιτάσσει τη δική της. «Έχω ένα ξόρκι μαγικό» λέει και ως επωδός επαναλαμβάνεται ο στίχος «Η ζωή δε με τρομάζει καθόλου». Η επανάληψη λειτουργεί ως λεκτικό ξόρκι. Δεν είναι απλώς μια δήλωση θάρρους, είναι η νίκη πάνω στον φόβο, γιατί αποδυναμώνεται ό,τι κατονομάζεις. Όπως αποκαλύπτεται προς το τέλος, αν φοβάται τελικά, αυτό συμβαίνει «μόνο στα όνειρά του». Το θέμα λοιπόν δεν είναι η απουσία του φόβου αλλά η άρνηση να του επιτρέψεις να σε ελέγχει.
Αντίστιξη στίχου και εικόνας
Στο βιβλίο, ανάμεσα στον λόγο και στην εικόνα αναδεικνύεται μια σκόπιμη, δυναμική αντίθεση. Αν οι στίχοι της Αγγέλου καθησυχάζουν, οι γεμάτες ένταση εικόνες του Μπασκιά -άγρια γκράφιτι, σκελετοί, μάσκες και έντονες, νευρικές γραμμές- δίνουν αυθεντικότητα και βάρος στους φόβους. Αυτή η αντιστικτική αντιπαράθεση οπτικοποιεί τους «δαίμονες» του φόβου. Τα έργα του Μπασκιά που αξιοποιούνται (έργα που έχουν τις ρίζες τους στην art street της Νέας Υόρκης και παραπέμπουν σε γκράφιτι) διαθέτουν αυτή την παιδικότροπη οπτική, με ασύμμετρες γραμμές, ασαφή περιγράμματα, έντονα χρώματα. Το τραχύ και σκοτεινό σύμπαν της τεχνοτροπίας του, με τα χαρακτηριστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα, όπως τα δόντια και το στέμμα, είναι παρόν. Και ενώ κάποιος φαντάζεται πως αυτές οι σκληρές εικόνες λειτουργούν προάγοντας τους φόβους, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Γιατί και ο Μπασκιά, στη δική του «γλώσσα», τους περιγράφει, τους δίνει σάρκα και οστά και έτσι τους ξορκίζει. Τα μοτίβα του οπτικοποιούν το άγνωστο, την απειλή και το «κακό» που ελλοχεύει στην καθημερινότητα. Και το διάσημο τρίκορφο στέμμα του εμφανίζεται ως επιβράβευση για τη νίκη των φόβων, για την επικράτηση του ατόμου απέναντι σε ό,τι το απειλεί.
Το βιβλίο, πέρα από το γεγονός ότι συστήνει στα παιδιά μία από τις πιο σπουδαίες προσωπικότητες στον χώρο των γραμμάτων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, λειτουργεί και ως μια πρώτη, ιδανική επαφή των παιδιών με την αφηρημένη και μοντέρνα τέχνη, δείχνοντας ότι η ζωγραφική δεν χρειάζεται να είναι «όμορφη» ή ρεαλιστική για να μεταφέρει δυνατά συναισθήματα. «Η ζωή είναι το μόνο πράγμα που έχουμε στην κατοχή μας» έλεγε η Αγγέλου και το βιβλίο μιλά για την εμπειρία της ζωής και προτρέπει να αξιοποιούμε όσα βλέπουμε, ακούμε, αγγίζουμε, νιώθουμε και συναντάμε στην πορεία. Γιατί αυτά είναι τα μαγικά ξόρκια που εξασφαλίζουν ελπίδα και κουράγιο ώστε να νικήσουμε τους φόβους και να είμαστε ο εαυτός μας.
Η μετάφραση των Άγγελου Αγγελίδη και Μαρίας Αγγελίδου αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα ποιητικής απόδοσης και ρυθμικής ακρίβειας. Κρατώντας το τέμπο της ομοιοκαταληξίας, αλλά και παραβιάζοντάς την όπου απαιτείται, χρησιμοποιώντας οικείο αλλά ποιητικό λόγο προσαρμόζουν ιδανικά το κείμενο στη μουσικότητα της ελληνικής γλώσσας. Η επιμέλεια της έκδοσης από την Ελένη Γεωργοστάθη, το σκληρό εξώφυλλο, το μεγάλο format και η ποιοτική εκτύπωση μετατρέπουν το βιβλίο σε ένα συλλεκτικό αντικείμενο τέχνης.
Info:
«Η ζωή δε με τρομάζει»
Συγγραφέας: Maya Angelou
Εικονογράφηση: Jean-Michel Basquiat
Μετάφραση: Άγγελος Αγγελίδης-Μαρία Αγγελίδου
Εκδόσεις Πουά
Ηλικία: διηλικιακό
Τιμή: 18,00 ευρώ
