Η ιδέα του βιβλίου γεννήθηκε από την απλή παρατήρηση ότι στην εποχή των επαναστάσεων δύο ορθόδοξες περιφέρειες της Ευρώπης, η Ρωσική Αυτοκρατορία και ο ελληνικός χώρος, βρέθηκαν στο επίκεντρο ευρωπαϊκών και παγκόσμιων εξελίξεων: η πρώτη ως δύναμη απελευθέρωσης από τον Ναπολέοντα, η δεύτερη ως η πρώτη επιτυχημένη εθνική επανάσταση στη μεταναπολεόντεια Ευρώπη.
Στο βιβλίο εξετάζω την Ελληνική Επανάσταση ως ένα τοπικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο γεγονός από την οπτική ενός ρωσοελληνικού πολιτικού και διανοητικού διαυτοκρατορικού χώρου. Το βιβλίο απαρτίζεται από τρία μέρη, το καθένα με τις δικές του χωρικές και χρονικές κλίμακες που συσχετίζονται με το 1821: Η μεγάλη διάρκεια και η Μεσόγειος, η μέση διάρκεια και η Ευρώπη, τέλος η συγκυρία του πρώτου επαναστατικού έτους στη Βεσσαραβία και στην Πελοπόννησο.
Στο πρώτο μέρος, «Πριν από την Επανάσταση», εξετάζω τη ρωσική ναυτική εκστρατεία στο Αιγαίο το 1770 και την ανάδυση της Μεσογείου ως «ζώνης επαφής» μεταξύ Ρώσων και των ντόπιων ορθόδοξων πληθυσμών. Η ρωσική παρουσία δεν περιορίστηκε στη στρατιωτική δράση αλλά συνδέθηκε με διοίκηση, χαρτογραφία, αρχαιολογικές αναζητήσεις, πολιτισμική διαμεσολάβηση και δημιουργία δικτύων. Μέσα από αυτές τις πρακτικές η Μεσόγειος ανασημασιοδοτήθηκε ως ευρωπαϊκός χώρος, ενώ η Ρωσία προβλήθηκε ως ανερχόμενη χριστιανική και ευρωπαϊκή δύναμη. Η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή διεύρυνε τα δίκτυα προς τον νότο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, τη σημερινή Ουκρανία, την Κριμαία, την Κασπία και την Αγία Πετρούπολη. Έλληνες πρόσφυγες, έμποροι, ναυτικοί, διανοούμενοι, κληρικοί και στρατιωτικοί εντάχθηκαν σε έναν χώρο κινητικότητας, κοινωνικής ανόδου και πολιτικής ζύμωσης. Η Ρωσία έγινε έτσι τόπος προσδοκιών ευημερίας για τους ορθόδοξους υπηκόους του σουλτάνου.
Στο δεύτερο μέρος ο φακός εστιάζει στην Ευρώπη μετά το Συνέδριο της Βιέννης. Εδώ σχολιάζω πώς οι έννοιες της νομιμότητας, της ισορροπίας δυνάμεων, των συνταγμάτων, των δικαιωμάτων, της δουλείας και του ανθρωπισμού διαμόρφωσαν το πολιτικό φαντασιακό της εποχής, εμφαίνοντας στη σύνδεση του λόγου ενάντια στο δουλεμπόριο με την ιδέα της ανθρωπιστικής επέμβασης. Η ρωσική διπλωματία αξιοποίησε αυτό το λεξιλόγιο για να θέσει το ζήτημα των χριστιανών υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι, η ελληνική υπόθεση άρχισε να νομιμοποιείται διεθνώς ως ζήτημα ελευθερίας, χριστιανικής προστασίας και απονομιμοποίησης της οθωμανικής κυριαρχίας.
Στο τρίτο μέρος η χωρική και χρονική κλίμακα μικραίνει ακόμη περισσότερο. Σχολιάζω τη συγκυρία του 1821 και τη διαδικασία νοηματοδότησης της επανάστασης. Κεντρικό ρόλο έχουν προσωπικότητες όπως ο Καποδίστριας, ο Στούρτζας, ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας και ο Μαυροκορδάτος, καθώς και τα δίκτυα που συνέδεαν την Πετρούπολη, την Οδησσό, τη Βεσσαραβία, την Κωνσταντινούπολη, την Πίζα και το Παρίσι. Η επανάσταση νοηματοδοτήθηκε, σε μεγάλο βαθμό από ρωσικούς διπλωματικούς κύκλους, ως πόλεμος ανεξαρτησίας, εθνική επανάσταση και αγώνας ενάντια στην τυραννία και στη δουλεία. Ταυτόχρονα οι πρωταγωνιστές της επανάστασης απευθύνονταν επιτυχώς στο διεθνές ακρωτήριο της εποχής μιλώντας τη γλώσσα της Ιερής Συμμαχίας και του ευρωπαϊκού στάτους κβο.
* Η Άντα Διάλλα είναι καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας
Ο χώρος των πολιτικών και διανοητικών αλληλεπιδράσεων*
«Το ελληνικό 1821, με τις ευρωπαϊκές και παγκόσμιες διαστάσεις του, στην ελληνική ιστοριογραφία συνδέεται περισσότερο με τη Γαλλία και τις κληρονομιές του 1789. Παρά ταύτα, ξεκίνησε από τον βορρά, στο ρωσικό αυτοκρατορικό περιβάλλον, αφενός με την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό αφετέρου με την απόφαση του Αλέξανδρου Υψηλάντη, που ήταν ήρωας των Ναπολεόντειων Πολέμων και Ρώσος υψηλόβαθμος αξιωματικός, να περάσει με τους εθελοντές του από τη Βεσσαραβία τον Προύθο και να φτάσει στο Ιάσιο. Η επανάσταση δεν ολοκληρώθηκε υπό την ηγεσία του Φαναριώτη αριστοκράτη αξιωματικού του ρωσικού στρατού με τις ελευθερόφρονες ιδέες, ο οποίος ηττήθηκε και πέθανε το 1827 μακριά από τη θετή του πατρίδα, τη Ρωσία. Ένας άλλος αριστοκράτης, ο Κερκυραίος λόγιος, ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών, ο Ευρωπαίος πολιτικός και πρώτος κυβερνήτης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, ο Ιωάννης Καποδίστριας, θα σφραγίσει την τύχη της ελληνικής υπόθεσης από την εποχή της Βιέννης έως τη δολοφονία του το 1831.
Τέλος, η συνθήκη της Αδριανούπολης, που σφράγισε τον Ρωσοοθωμανικό Πόλεμο του 1828-1829, υπήρξε σημαντικό βήμα στην αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Από την περιφέρεια στο κέντρο, θα μπορούσε να είναι ένας εναλλακτικός τίτλος του ανά χείρας βιβλίου. Το θέμα του είναι να εξετάσει την Ελληνική Επανάσταση του 1821 από έναν πιο σύνθετο και πολυκεντρικό ευρωπαϊκό ιστορικό χάρτη, με μια ρωσική και ευρασιατική θέση θέασης που θα διευρύνει τον χώρο των πολιτικών και διανοητικών αλληλεπιδράσεων κατά την εποχή των επαναστάσεων.
Λίγες ημέρες πριν ολοκληρώσω το χειρόγραφο, η επικαιρότητα ήλθε να υπογραμμίσει με τον πιο φρικτό τρόπο το πόσο λίγο είναι γνωστή και ιδίως κατανοητή η ρωσική, η σοβιετική και ξανά ρωσική ιστορία. Η παράνομη από την άποψη του διεθνούς δικαίου ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, με τον κτηνώδη πόλεμο να μαίνεται εδώ και πολλούς μήνες και με άδηλο το μέλλον, επιταχύνει παγκόσμιες μεταβολές στο διεθνές πεδίο της ισχύος. [...] Για να ξανασκεφτούμε το μέλλον χρειαζόμαστε πολλούς και διαφορετικούς εναλλακτικούς τρόπους σκέψης που θα προκύπτουν από μια διαδικασία ανοικείωσης, ώστε οικεία θέματα να τεθούν με ανοίκειο τρόπο προκειμένου να υπάρξει διανοητικός χώρος για να αναδυθούν νέες προοπτικές και νέα νοήματα». (σ. 20-21)
* Απόσπασμα από το βιβλίο «Η Ρωσική Αυτοκρατορία και ο ελληνικός κόσμος. Τοπικές, ευρωπαϊκές, και παγκόσμιες ιστορίες στην Εποχή των Επαναστάσεων»
