Ο μεγάλος Ερρίκος Ίψεν με το ελευθεριακό αίτημα των γραφών του και με την απαίτηση της αλήθειας, σε αντίθεση με τις νότιες χώρες όπου έτυχε ευμενούς υποδοχής από ένα ολιγάριθμο αλλά πεπαιδευμένο αστικό κοινό, δεν έγινε το ίδιο εύκολα αποδεκτός στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης, περιλαμβανομένης της ίδιας της πατρίδας του, της Νορβηγίας. Τα έργα του παρανοήθηκαν και γράφτηκαν γι’ αυτά -μάλιστα κάποτε από σοβαρούς κατά τεκμήριο διανοούμενους και μελετητές- κοινοτοπίες, ανοησίες και κακοήθειες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα όσα διατυπώνει ο περιώνυμος στην εποχή του Γερμανός ιατρός και φιλόσοφος Μαξ Νορντάου στο βιβλίο του «Εκφυλισμός», που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 1922 από τις εκδόσεις Φέξης, σε μετάφραση και πρόλογο του Αγγέλου Βλάχου. Τα όσα «κρεμάει» στον Ίψεν ο εν λόγω «ιατροφιλόσοφος», με άψογη σοβαροφάνεια, είναι όχι μόνο ανεκδιήγητα, αλλά κυριολεκτικά κατάλληλα για να γελάσει ο κάθε πικραμένος. Αξίζει πιστεύω τον κόπο να προτάξω της κριτικής μου για του λόγου το αληθές μερικά αποσπάσματα. Διατηρώ σύνταξη και ορθογραφία.
Πόνημα «ιατροφιλόσοφου» περί Ίψεν
«Αι δραματικαί αρεταί του Νορβηγού ποιητού δεν είναι το κύριον αίτιον του προς αυτόν θαυμασμού. Οι περιχορεύοντες αυτόν θιασώται εξαίρουσιν ιδίως την βιωτικήν αλήθειαν των δραματικών του εικόνων, την υπ’ αυτού ευτυχή χρήσιν των επιστημονικών πορισμάτων, την σαφήνειαν και διαύγειαν των νοημάτων του και την επαναστατικήν του φιλελευθερίαν. Αν όμως διακρίνωμεν ένα προς ένα τους ισχυρισμούς τούτους, πειθόμεθα ότι ουδένα εξ αυτών δικαιολογούσι τα έργα του Ίψεν. Αληθώς, ουδείς λογοτέχνης μετά τον Αλέξανδρον Δουμάν, τον συγγραφέα του “Μοντεχρήστου”, εσώρευσεν εις τα έργα του τοσαύτας τερατώδεις απιθανότητας όσας ο Ίψεν. Δύναται τις να παραδεχθεί ως πιθανόν ότι ο ξυλουργός Έγγστρανδ (“Βρυκόλακες”), απόφασιν έχων να ιδρύσει καπηλείον υπό γυναικών υπηρετούμενον, εισάγει πρώτην εις αυτό οδαλίσκην την ιδίαν του θυγατέραν; Είναι δυνατόν να φαντασθή τις κληρικόν μορφωμένον της σημερινής Νορβηγίας, όπου αφθονούσιν ασφαλιστικαί εταρείαι, τράπεζαι, σιδηρόδρομοι κ.τ.λ., προσπαθούντα να πείσει εν τω αυτώ δράματι την κυρίαν Άλβιγγ, ότι η κατά του πυρός εξασφάλισις του υπ’ αυτής ιδρυομένου ασύλου θα ήτο δυσπιστία προς την θείαν πρόνοιαν; Ο Οσβάλδος του αυτού δράματος διηγείται εις την μητέρα του ότι ο εξετάσας αυτόν ιατρός του είπεν ότι πάσχει από μαλάκυνσιν του εγκεφάλου. Αλλά τις ποτέ ιατρός λέγει τοιούτο τι απ’ ευθείας εις τον πάσχοντα; Ο Βάγγελ, σύζυγος της “Γυναικός της θαλάσσης”, εικονίζεται μεν υπό του Ίψεν ως ανήρ ακμαίος σωματικώς και διανοητικώς, συμπεριφέρεται δε ως μωρός και κρονόληρος γέρων, καθ’ ην ιδίως στιγμήν εμφανίζεται ο παλαιός της συζύγου του μνηστήρ και ζητεί να την απαγάγει. Αλλά και αυτού του παραλογισμού τα όρια υπερβαίνει ο τρόπος καθ’ ον η νυμφομανής (sic) Ρεβέκκα -εν τω Ρόσμερσχολμ- σοφίζεται να θεραπεύσει την προς τον πρώην ιερέα Ρόσμερ κτηνώδη και ακατάσχετον (sic) ορμήν της. Γίνεται φίλη της συζύγου του Ρόσμερ, πασχούσης ήδη τα φρένας, την τυραννεί επί εν και ήμισυ έτος παριστώσα εις αυτήν ότι ο Ρόσμερ είναι δυστυχής μη έχων τέκνα, ότι την αγαπά, αυτήν την νυμφομανή, αλλά δεσπόζει εαυτού ενόσω εκείνη ζη, και δια του βραδέως αυτού ψυχικού δηλητηρίου την ωθεί τέλος εις την αυτοκτονίαν».
«Νόρα», ένα ιδιαίτερο έργο
Εδώ σταματώ την παράθεση αποσπασμάτων από το πόνημα περί Ίψεν του διάσημου στην εποχή του «ιατροφιλόσοφου» Μαξ Νορντάου, που συνοψίζουν την αδιανόητη παρανόηση του ιψενικού έργου, από τα έθνη του ευρωπαϊκού Βορρά κυρίως. Για να έρθω στη «Nora: The Hell’s House», του Κωνσταντίνου Κυριακού, εμπνευσμένη από το ιψενικό πρότυπο της «Νόρας» που παρακολουθήσαμε στο Θέατρο Bios σε σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Κυριακού και αποτελεί το θέμα της σημερινής κριτικής μου.
Η «Νόρα ή το κουκλόσπιτο» κατέχει μια εντελώς ιδιάζουσα θέση ανάμεσα στα υπόλοιπα ιψενικά έργα και αντιμετώπισε μια εντελώς ιδιαίτερη πολεμική. Δεν είναι τόσο απλό όσο φαίνεται να διακρίνουμε την ιδιαίτερη θέση του έργου αυτού και να ερμηνεύσουμε τους λόγους μιας τέτοιας εχθρότητας. Όσον αφορά το ποιο είναι ακριβώς το κοινωνικό, υπαρξιακό κ.λπ. στίγμα της «Νόρας», θα μας χρειαστεί ένα δεύτερο σημείωμα για να το δούμε. Υπομονή, φίλε αναγνώστη, μέχρι την επόμενη Κυριακή.
