«Το μεταλλείον που δεν ήταν, ορκίζομαι, το είδα, Βιζυηνέ. Νύχτα, στα μάτια των πέντε πηγαδιών»
Λ. Δ. Τάσος, «Διομήδεια»
Συνείδηση και γλώσσα είναι οι δύο ακρογωνιαίοι λίθοι επάνω στα οποία χτίστηκε η προσωπικότητα του Γεωργίου Βιζυηνού και έχτισε ο ίδιος το έργο του πέτρα την πέτρα, στο επίπονο ταξίδι του βίου του: από ένα μικρό, άσημο χωριό της Θράκης, στην τότε ανθούσα ρωμέικη Κωνσταντινούπολη. Κατόπιν στο Γκέτινγκεν της πολυάνθρωπης, πολύβουης Γερμανίας. Ύστερα στην Αθήνα των ματαιόσπουδων λογίων και από εκεί, στερνά, στο άτυχο τέλος του, σε ένα φτωχικό δωμάτιο του δημόσιου ψυχιατρείου.
Συνείδηση του Βιζυηνού είναι η γλώσσα του και γλώσσα του η συνείδησή του. Μορφή και περιεχόμενο στο έργο του συνάπτονται αδιάσπαστα. Η γλώσσα του δεν μπορεί να υποδυθεί το άλλο της και η συνείδησή του δεν μπορεί να ενδυθεί το δικό της άλλο. Το έργο του δεν είναι ένας καθρέφτης του εαυτού του, είναι ο ίδιος ο εαυτός του. Μέχρι τον εγκλεισμό του στο ψυχιατρείο, που μπορεί να μην ήταν τόσο αθώος. Η σκέψη του Βιζυηνού, όπως καθρεφτίζεται στα γραπτά του, είναι απολύτως διαυγής.
Μαζί με τα υπόλοιπα έργα του μας άφησε το έξοχο και μοναδικό του δοκίμιο για τον Ίψεν, όπου μας μιλάει για τον κοινωνικό και γλωσσικό διχασμό που επικράτησε στη Νορβηγία μετά την απόκτηση της ανεξαρτησίας της από τη Δανία, στις αρχές του 19ου αιώνα. Στην πραγματικότητα ο Βιζυηνός μάς μιλάει για το αντίστοιχο ελληνικό ζήτημα. Διαβάζουμε, έτσι, ανάμεσα σε άλλα, τα ακόλουθα: «Ενώ οι μέχρι φανατισμού αποκλειστικοί πατριώται απαιτούντες παρά της νέας Εθνικής γλώσσης να διατρέφηται μόνον εκ δύο ή τριών εγχωρίων διαλέκτων κατεδίκαζον αυτήν εις τον εξ ασιτίας θάνατον, οι Διόσκουροι της Νορβηγίας ποιηταί, ο Βγιόρσον και ο ΄Ιψεν, εφήρμοσαν τας μάλιστα γενικάς αρχάς εν τη διαπλάσει και χρήσει της νέας γλώσσης. Ως θεμελιώδη αυτής βάσιν ετήρησαν την αρχαίαν Δανικήν αλλ’ εις το εν ταύτην υλικόν επέβαλον τας νεοτέρας γλωσσικάς φοράς ανακαινίζοντες αυτήν».
Γλώσσα και πολιτική
Στη συνέχεια ο Βιζυηνός μάς μιλάει για την αντίστοιχη ελληνική περίπτωση, όπου, αντίθετα από αυτό που πιστεύουμε σήμερα, ο γλωσσικός διχασμός δεν ήταν κάθετος· με τους «προοδευτικούς» να συντάσσονται στο στρατόπεδο της δημοτικής και τους συντηρητικούς να συσπειρώνονται στο στρατόπεδο της καθαρεύουσας. Είναι γεγονός ότι ανάμεσα στα ηγετικά στελέχη του ψυχαρικού κινήματος υπήρχαν αρκετοί υπερ-συντηρητικών απόψεων, με πρώτο τον ίδιο τον Ψυχάρη. Ο Βιζυηνός διέβλεπε, μάλιστα, στην περίπτωσή τους κίνητρο πολιτικό, μια προσπάθεια όσων αντιμάχονταν εν γένει το άνοιγμα του Χαρίλαου Τρικούπη στην Ευρώπη, να επιβάλουν μια γλώσσα ακόμη αδιαμόρφωτη και ατελή, στερώντας έτσι την ανερχόμενη αστική τάξη από το απαραίτητο γλωσσικό όργανο, ώστε να μπορεί να αφομοιώνει τις αφηρημένες ιδέες και εν γένει να επικοινωνεί με την ευρωπαϊκή σκέψη.
Θα επαναλάβω ότι κείμενα όπως το πιο πάνω, γραμμένο ελάχιστα πριν από τον εγκλεισμό του στο ψυχιατρείο, απολύτως καθαρά και διαυγή, δύσκολα πιστοποιούν μια διαταραχή των φρένων. Σήμερα, ενάμιση σχεδόν αιώνα μετά τον άδικο θάνατό του, επανεκτιμώντας τα πράγματα, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο εγκλεισμός του στο ίδρυμα δεν ήταν τόσο αθώος όσο φαινόταν.
Μια παράσταση που λάμπει
Για να περάσω στην παράσταση του έργου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, σε σκηνοθεσία, διδασκαλία και δραματουργία του Δήμου Αβδελιώδη. Ο σκηνοθέτης μάς δίνει εδώ -με τον μοναδικό και αμίμητο δικό του τρόπο- το έργο απαλλαγμένο από κάθε συμβατική προοπτική, μέσα από μια οπτική διαυγή και καθαρή ενός βάθους χρόνου, με λαμπηδόνες λέξεων σε έναν ήπιο νύχτιο ουρανό. Σχηματίζοντας έκπαγλους αστερισμούς, με φως που δεν εκπέμπεται από συγκεκριμένη πηγή, αλλά βρίσκεται στην καρδιά του αδιαίρετου, σύμπαντος κόσμου, αυτογενές. Όπως το χρυσό φόντο μιας βυζαντινής εικόνας των πρώτων αιώνων, που «μιλάει» σαν παρηγορητικό παραμύθι για μεγάλα παιδιά. Ή σαν τα «φώτα ολόφωτα» του ομώνυμου διηγήματος του άλλου μεγάλου της πεζογραφικής μας παράδοσης, του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.
Η παράσταση λάμπει κυριολεκτικά, με τη συγκλονιστική ερμηνεία του Θεμιστοκλή Καρποδίνη και την εξαιρετική εσωτερική υποκριτική της Μαίρης Βιδάλη να συνδυάζονται αρμονικά. Με λιτή σκηνογραφία του Αριστείδη Πατσόγλου, και με απέριττες μουσικές του Βαγγέλη Γιαννάκη.
