Τίποτε δεν είναι πιο συνηθισμένο, και πιο απρόβλεπτο ταυτόχρονα, από τη χρεωκοπία μιας τράπεζας. Από τα χρόνια που εκχωρούσαν οι Βενετσιάνοι- ως πιστοί- υποτίθεται- καθολικοί στους οποίους απαγορευόταν υπό την απειλή του αφορισμού, ο τοκισμός- στους Εβραίους το τραπεζικό σύστημα της Γαληνότατης Δημοκραίας, μέχρι και σήμερα...
Στους σύγχρονους καιρούς, η μόνη διαφορά σε περιπτώσεις χρεωκοπίας τραπεζών σε σχέση με το μακρινό παρελθόν, είναι ότι ενίοτε υπάρχει μια στοιχειώδης εξασφάλιση των αποταμιευτών. Καθώς, ένας από τους λόγους που χρεοκοπούν ακόμη και υγιείς τράπεζες είναι η απώλεια της εμπιστοσύνης, ο πανικός δηλαδή που κυριεύει τους καταθέτες και τρέχουν να σηκώσουν τα λεφτά τους, το λεγόμενο bank run... Ωστόσο πολλές χώρες στον κόσμο εγγυώνται ένα μίνιμουμ ποσό για την περίπτωση τραπεζικής χρεωκοπίας. Στην Ελλάδα -και άλλες χώρες της υπόλοιπης Ευρώπης- το ποσό αυτό ήταν το 2008 περί τα 50.000 ευρώ. Ωστόσο, όταν κλιμακώθηκε η χρηματοπιστωτική κρίση με την κατάρρευση της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας Lehman Brothers, μία- μία οι χώρες της Ευρωζώνης έσπευσαν να ανεβάσουν το εγγυημένο όριο στα 100.000 ευρώ, προσπαθώντας να καθησυχάσουν τους αποταμιευτές της γηραιάς ηπείρου.
Από το 2008 και μετά το όριο αυτό επί της ουσίας δεν δοκιμάστηκε ποτέ. Γι' αυτό και δεν είδαμε τις ουρές της απελπισίας έξω από τις τράπεζες. Όχι διότι δεν υπήρχαν τραπεζικές χρεοκοπίες, αλλά επειδή ακόμη και στην περίπτωση της κατάρρευσης των ισλανδικών τραπεζών, όπου είχαν "παρκάρει" τις οικονομίες τους πολλοί πολίτες της υπόλοιπης Σκανδιναβίας, της Βρετανίας, της Ολλανδίας και της Γερμανίας για να εισπράττουν μεγαλύτερα επιτόκια, και η ισλανδική κυβέρνηση δεν μπορούσε να τους αποζημιώσει, ενώ ο ισλανδικός λαός δεν ήθελε να πληρώσει τα σπασμένα των τραπεζών, οι αποταμιευτές αποζημιώθηκαν από τις χώρες τους για να μην κλονισθεί η εμπιστοσύνη τους στο τραπεζικό σύστημα.
Γι' αυτό και ήταν τόσο απαράδεκτη η απόφαση του Eurogroup την περασμένη εβδομάδα - ανεξάρτητα από το τι ακολούθησε- να σπάσει το ταμπού του «ανέγγιχτου» των καταθέσεων μέχρι τα 100.000 ευρώ στην Κύπρο.
Τα όρια της εγγύησης
Στην πράξη, βέβαια, εάν πράγματι χρεωκοπήσουν πολλές τράπεζες σε μία χώρα, ή μια μεγάλη τράπεζα σε μια μικρή χώρα, κανείς δεν ξέρει εάν θα ισχύσει η εγγύηση. Απλά, υπό κανονικές συνθήκες οι καταθέτες θέλουν να το πιστεύουν, δεν θέλουν να αφεθούν στη γοητεία του... στρώματος. Επιπλέον, στη σημερινή εποχή η συντριπτική πλειοψηφία των συναλλαγών γίνεται μέσω τραπεζών, οι άνθρωποι είναι συνηθισμένοι να κυκλοφορούν με πλαστικό χρήμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Αμερικανοί. Ακόμα και το εισιτήριο στο μετρό πληρώνουν με την πιστωτική τους, εξακολουθούν να έχουν ακλόνητη εμπιστοσύνη στις τράπεζες. Κι όμως, οι τραπεζικές χρεωκοπίες στις ΗΠΑ είναι καθημερινότητα. Μόνο το 2012 χρεωκόπησαν 46 τράπεζες στις ΗΠΑ, σχεδόν μία κάθε βδομάδα. Από την ημέρα που έβαλε λουκέτο η Lehman Brothers το καλοκαίρι του 2008 μέχρι τις αρχές αυτής της χρονιάς, χρεωκόπησαν στις ΗΠΑ 460 τράπεζες! Η διεκπεραίωση της κάθε χρεωκοπίας έγινε σιωπηλά, τις περισσότερες τις απορρόφησε μια μεγαλύτερη τράπεζα, οι καταθέτες πήραν τα λεφτά τους από το Ταμείο Εγγυήσεων. Οι αμερικανικές αρχές έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μην επαναληφθούν κινήσεις πανικού, όπως για παράδειγμα οι ουρές στη χρεωκοπία της Northern Rock έξι χρόνια νωρίτερα, όταν είχε αρχίσει να ξηλώνεται το πουλόβερ των τοξικών ομολόγων και των πολύπλοκων ενυπόθηκων δανείων.
Μέχρι τώρα τα κατάφεραν. Μόνο το 2012 το Ταμείο Εγγυήσεων επέστρεψε 2,3 δισεκατομμύρια δολάρια στους αποταμιευτές που είχαν την ατυχία να δουν την τράπεζά τους να πτωχεύει. Κι όταν τα αποθέματα του Ταμείου εξαντλήθηκαν έβαλε μπρος τη "μηχανή" η Fed, και κάλυψε το κενό. Συνολικά από το 2008 το Ταμείο πλήρωσε σχεδόν 50 δισεκατομμύρια δολάρια στους ατυχήσαντες αποταμιευτές.
Ωστόσο, μια από τις επόμενες τραπεζικές χρεωκοπίες στις ΗΠΑ μπορεί να αποβεί μοιραία. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν έχει πια δικαίωμα να δανείζεται, έχει μπει στον τόρνο των υποχρεωτικών δημόσιων περικοπών, δεν είναι σε θέση να γεμίζει συνεχώς το βαρέλι δίχως πάτο του Ταμείου Εγγυήσεων.
Στην Ευρώπη, πάλι, οι χώρες φοβούνται να αφήσουν τις τράπεζες να χρεωκοπήσουν. Προτιμούν να τις διασώζουν με δισεκατομμύρια από τον κρατικό κορβανά, συνήθως αυξάνοντας κατακόρυφα το δημόσιο χρέος, και φορτώνοντας τις ζημίες των τραπεζών στις πλάτες των επόμενων γενιών. Κατ' αυτόν τον τρόπο, βέβαια, δεν αναγκάζονται να αποζημιώσουν τις εγγυημένες καταθέσεις. Απλά φορτώνουν σε αποταμιευτές και μη, την κάλυψη του παθητικού των διασωθέντων τραπεζών, την αποπληρωμή των τοξικών δανείων. Οι Γερμανοί πολίτες, για παράδειγμα, φορτώθηκαν μόνο το 2009 για τα τοξικά χρέη μόνο δύο τραπεζών, της Hypo Real Estate και της WestLB, 230 δισεκατομμύρια ευρώ. Αληθινά χρήματα, όχι εγγυήσεις, όπως αυτές που έχουν βάλει στον ευρωπαϊκό μηχανισμό στήριξης για τις κλυδωνιζόμενες χώρες.
Τι θα συνέβαινε όμως εάν αφήνονταν οι δύο αυτές τράπεζες να χρεωκοπήσουν; Θα λειτουργούσαν ως άλλες Lehman Brothers, πυροδοτώντας ένα καταστροφικό ντόμινο; Επειδή είναι εξαιρετικά δύσκολο να απαντηθεί αυτό το ερώτημα με βεβαιότητα αρνητικά - όπως στην περίπτωση των περισσότερων ευρωπαϊκών τραπεζών που σώζονται με κρατικό χρήμα- κανείς στην Ευρωζώνη δε θέλησε να το ρισκάρει. Και αίφνης το Eurogroup κάνει τη «γκάφα» ολκής, όπως την χαρακτήρισε ένας πρώην υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, να αμφισβητήσει το «ανέγγιχτο» των μικρών καταθέσεων...
