Ο Γιούργκεν Χάμπερμας -για όσους πέρασαν από κοινωνιολογικές σχολές- είναι σχεδόν ταυτόσημος με τη σύγχρονη κοινωνιολογία και τη «γέφυρά» της με τη φιλοσοφία. Φιλόσοφος και κοινωνιολόγος, λοιπόν, διανοούμενος με την πραγματική έννοια της λέξης, μα πάνω απ’ όλα ανήσυχο πνεύμα και ενεργός πολίτης, με θέση για όλα όσα συνέβαιναν γύρω του και τις αλλαγές που σημειώνονταν, σηματοδοτώντας αρχή και τέλος εποχών. Από αυτούς τους μετασχηματισμούς, άλλωστε, αντλούσε στοιχεία και κατέγραφε συμπεριφορικά δεδομένα για τα δεκάδες βιβλία του, τα περισσότερα εκ των οποίων αποτέλεσαν έργα-σταθμούς για τη σύγχρονη κοινωνιολογία.
Υπήρξε η κεντρική μορφή της δεύτερης φάσης της Σχολής της Φρανκφούρτης και ένας από τους τελευταίους μεγάλους υπερασπιστές του Διαφωτισμού σε μια εποχή αμφισβήτησης των ορθολογικών θεμελίων της νεωτερικότητας. Το έργο του, εκτενές και πολυσχιδές, επηρέασε καθοριστικά τη φιλοσοφία, την πολιτική θεωρία και την κατανόηση της δημοκρατίας.
Γεννημένος το 1929 στο Ντίσελντορφ, ο Χάμπερμας μεγάλωσε στη σκιά του ναζισμού και της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης της Γερμανίας. Έχοντας αποκαλύψει πως ο πατέρας του ήταν ναζιστής και εξ’ αυτού ο ίδιος βρέθηκε στη χιτλερική νεολαία, πάλεψε σε όλη του τη ζωή υπέρ του ορθολογισμού στον δημόσιο διάλογο, υπέρ της Δημοκρατίας, που δεν αρχίζει και τελειώνει πάνω από τις κάλπες, και κατά των αυταρχισμών κάθε μορφής. Μαθητής του Αντόρνο στο Ινστιτούτο για την Κοινωνική Έρευνα του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης, αλλά και του περίφημου Χορκχάιμερ, με τον οποίον συγκρούστηκε και τελικά διαδέχτηκε στην ακαδημαϊκή έδρα στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης, ο Χάμπερμας κατόρθωσε στο έργο του να συγκεράσει όλη τη γερμανική φιλοσοφία, από τον Καντ και τον Χέγκελ μέχρι τον Μαρκούζε, υπό τη μαρξιστική θεώρηση.
Δημόσια σφαίρα, νεωτερικότητα και ορθός λόγος
Το πρώτο μεγάλο του έργο, «Η αλλαγή της δημόσιας σφαίρας» (1962), παραμένει μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς. Σε αυτό ο Χάμπερμας αναλύει την ιστορική συγκρότηση της «δημόσιας σφαίρας» ως χώρου ελεύθερης ανταλλαγής επιχειρημάτων μεταξύ πολιτών. Περιγράφει πώς, από τον 18ο αιώνα, αναδύθηκε μια αστική δημόσια σφαίρα μέσα από καφενεία, λέσχες και έντυπα, όπου η κριτική σκέψη μπορούσε να ασκηθεί ανεξάρτητα από την κρατική εξουσία. Ωστόσο, επισημαίνει προφητικά, πριν έξι δεκαετίες, την παρακμή του διαλόγου στη δημόσια σφαίρα, καθώς τα ΜΜΕ και οι μηχανισμοί στα χέρια της εξουσίας και του χρήματος θα μετατρέψουν τον διάλογο σε καταναλωτικό προϊόν και χειραγωγούμενη επικοινωνία.
Η έννοια της δημόσιας σφαίρας συνδέεται άμεσα με τη θεωρία της επικοινωνιακής δράσης· ίσως το πιο φιλόδοξο φιλοσοφικό του εγχείρημα. Για τον Χάμπερμας, η κοινωνική συνοχή δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην εξουσία ή στο χρήμα, αλλά προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ορθολογικού διαλόγου, όπου οι συμμετέχοντες επιδιώκουν την κατανόηση και όχι την επιβολή. Η ιδέα αυτή αποτέλεσε θεμέλιο για σύγχρονες αντιλήψεις περί δημοκρατίας, όπου η νομιμοποίηση των αποφάσεων προκύπτει μέσα από διαδικασίες διαβούλευσης.
Ένα από τα επίσης σημαντικά έργα του είναι ο «Φιλοσοφικός Λόγος της Νεωτερικότητας» (1985), όπου ο Χάμπερμας υπερασπίζεται τη νεωτερικότητα απέναντι στις μεταμοντέρνες κριτικές. Αντιπαρατίθεται σε στοχαστές όπως ο Νίτσε, ο Χάιντεγκερ και ο Φουκώ, υποστηρίζοντας ότι η εγκατάλειψη του ορθολογισμού και της καθολικότητας οδηγεί σε έναν επικίνδυνο σχετικισμό. Για τον ίδιο, η νεωτερικότητα δεν είναι ένα αποτυχημένο εγχείρημα, αλλά ένα «ανολοκλήρωτο πρότζεκτ» που απαιτεί συνέχιση και εμβάθυνση. Για τον Χάμπερμας, η «προστασία» του ορθολογισμού είναι προστασία της δημοκρατίας και της ελευθερίας, είναι «εργαλείο»-δικαίωμα των σύγχρονων κοινωνιών στην προσπάθεια για διαρκή βελτίωση.
Ο Χάμπερμας δεν υπήρξε μόνο ακαδημαϊκός στοχαστής. Υπήρξε ενεργός διανοούμενος, που καθ’ όλη τη διαδρομή του φώναζε για όσα πίστευε, για την ανάγκη της ολοκλήρωσης του οράματος της ενωμένης Ευρώπης προς όφελος των πολιτών της, για την ανάγκη της παρουσίας ισχυρού κοινωνικού κράτους, για την ανάγκη συμμετοχής των πολιτών στα κοινά με διαρκή επαγρύπνηση. Πήρε θέση για τη γερμανική επανένωση, για την παγκοσμιοποίηση, για τις επιπτώσεις των κραχ στις κοινωνίες, για τον πόλεμο στο Ιράκ, για την 11η Σεπτεμβρίου, για την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ο Χάμπερμας για την Ελλάδα το 2013
Ο Χάμπερμας είχε επισκεφτεί με διάφορες αφορμές -ακαδημαϊκού χαρακτήρα- τη χώρα μας. Στην Αθήνα βρέθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 για να τιμηθεί από τη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ. Ωστόσο, αποτυπώθηκε στη μνήμη η παρουσία του ως κεντρικού ομιλητή στο 23ο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας, το 2013. Στη σκιά της οικονομικής κρίσης που μάστιζε τη χώρα, ο Γερμανός στοχαστής μίλησε για τις ευθύνες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων -και κυρίως της γερμανικής- και αναφέρθηκε στην ανάγκη εκ βάθρων αλλαγών σε θεσμούς και δομές της Ε.Ε. Ο ίδιος σε άρθρο του στην Εφημερίδα των Συντακτών είχε προσομοιάσει τις συνθήκες που επικρατούσαν τότε στη χώρα μας με αυτές της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.
«Το πρώτο που κινδυνεύει σε αυτές τις συνθήκες είναι η κοινωνία. Είναι εξοργιστική η κοινωνική αδικία που προκαλείται από την οικονομική κρίση. Και οφείλω να επισημάνω ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που πίεσαν για την εφαρμογή των συγκεκριμένων προγραμμάτων την Ελλάδα, ιδιαίτερα η γερμανική κυβέρνηση, δεν έχει αναλάβει επισήμως την ευθύνη για τις συνέπειες των προγραμμάτων που εφαρμόζονται. Οφείλει να το κάνει» είπε από το βήμα του συνεδρίου ο Χάμπερμας, ενώ για τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις της Ε.Ε. τόνισε πως «τις χρειαζόμαστε για να τις γεφυρώσουμε με τις πολιτικές λύσεις που είναι αναγκαίες. Αλλά δεν υπάρχουν εύκολες, γρήγορες λύσεις. Οι πολίτες μπορούν να έχουν διττό ρόλο, πρώτα ως μέλη της μελλοντικής ένωσης κι έπειτα ως μέλη των κρατών από τα οποία αποτελείται αυτή η ένωση».
