Αγωνίζομαι να συνοψίσω την παρουσία του στα νεοελληνικά γράμματα. Άλλη είναι η λογοτεχνία μας πριν και άλλη μετά τον Βασιλικό. Η περίπτωσή του είναι οριακή. Κι αυτό σχεδόν εξαρχής, με την «Τριλογία» («Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ’ αγγέλιασμα»). Πριν ακόμα φτάσουμε στο «Ζ».
Η «Τριλογία» συνιστά μια ποπ πρόσληψη του Κάφκα στα καθ’ ημάς. Στις τρεις νουβέλες της δεν κυριαρχεί μόνο το υπαρξιακό παράλογο α λα νεοελληνικά, αλλά και μια ποπ ελαφρότητα. Ο Βασιλικός, λοιπόν, έφερε αμέσως μια αύρα μοντέρνου στην ελληνική λογοτεχνία. Μοντέρνου και μεταμοντέρνου.
Ο μοντερνισμός του φτάνει σε ένα αποκορύφωμα με το «Ζ», όπου υπηρετεί προδρομικά στη χώρα μας τη λογοτεχνία-ντοκουμέντο. Ταυτόχρονα, αυτό το «φανταστικό ντοκιμαντέρ ενός εγκλήματος» αποτελεί ένα πολιτικό μνημείο.
Ωσπου με τον «Γλαύκο Θρασάκη», μέσα από το παιχνίδι της αυτομυθοπλασίας, ο μεταμοντερνισμός αποκτά στη λογοτεχνία μας ένα προκεχωρημένο φυλάκιο.
ΙΙ
Ο Βασιλικός ήταν φυσικά μεγάλος συγγραφέας, αλλά ήταν μεγάλη και η εποχή που έζησε. Το ένα από τα δύο μόνο του δεν λειτουργεί. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον Θεοδωράκη, τον Ρίτσο, τον Ελύτη, τον Τσίρκα.
Τι ακριβώς, όμως, είναι αυτό το μεγάλο και σχεδόν επικό, σε σύγκριση με τη σημερινή παρακμή; Είναι να μην ασχολείσαι με έναν ιδιωτικό μικρόκοσμο, όπως αναγκαστήκαμε να κάνουμε εμείς οι μεταγενέστεροι.
Η «Ρωμιοσύνη», το «Άξιον εστί», οι «Ακυβέρνητες πολιτείες», το «Ζ» ασχολούνται με το συλλογικό: με το έθνος, με ολόκληρη τη χώρα, με τα σύγχρονα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και τις ιδεολογίες του 20ού αιώνα.
Την περίοδο που η Ιστορία, η εποχή, η κοινωνία στενεύουν και μικραίνουν, προσαρμόζοντας το πνευματικό μέγεθός τους στον ατομικισμό, ο Βασιλικός σταματάει να γράφει. Ή, μάλλον, σταματάει να δημοσιεύει, γιατί δήλωνε ότι κρατάει ημερολόγιο.
Σε κάθε περίπτωση, το «Κ», με θέμα τον Κοσκωτά, σαν να ήταν η τελευταία του ριξιά. Το «Κ» είχε κι αυτό ένα μεγάλο θέμα, όπως το «Ζ». Το θέμα του είναι το χρήμα, η κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού συστήματος στις μέρες μας. Και μάλιστα στην Ελλάδα.
Ομως, τι σχέση έχει το «Κ» με το «Ζ»; Και δεν μιλάω μόνο για τη λογοτεχνική αξία τους. Την εποχή που γράφει και εκδίδει το «Ζ», και ιδίως επί δικτατορίας, με ένα τέτοιο θέμα ο Βασιλικός βρίσκεται στο στόχαστρο του καθεστώτος, υπό διωγμόν.
Συνέβη κάτι ανάλογο με το «Κ»; Και δεν εννοώ εάν τον κυνήγησε κανείς. Μολονότι και σ’ αυτό το μυθιστόρημά του λέει τα πράγματα με τ’ όνομά τους και επιτίθεται με τον τρόπο του στο πολιτικό σύστημα. Ούτως ή άλλως, ελάχιστοι το διάβασαν.
Με άλλα λόγια, και η εποχή στένεψε και μίκρυνε, αλλά και το αποτύπωμα του Βασιλικού στη νεοελληνική λογοτεχνία.
ΙΙΙ
Από την ενδιάμεση φάση μεταξύ του «Ζ» και του «Κ», σκέφτομαι όλα αυτά τα βιβλία που γράφει στο εξωτερικό μεσούσης της δικτατορίας: «Φίφτι φίφτι», «Ο πλανόδιος πλασιέ», «Το μαγνητόφωνο», «Καφενείον Εμιγκρέκ» και λοιπά.
Μιλάμε για ένα τεράστιο σε έκταση ημερολόγιο γύρω από το τι συζητούν και τι πράττουν οι αντιστασιακοί Νεοέλληνες στην Ευρώπη. Είναι τόσο χαοτικό, τόσο σκόρπιο όλο αυτό το υλικό, ώστε σαν να χάνεται.
Εντέλει, μπορείς να καταφύγεις στις συγκεκριμένες σελίδες όπως και στο υλικό των εφημερίδων. Και σίγουρα δεν υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά τα βιβλία κάποιο ισάξιο με την «Τριλογία», το «Ζ», τον «Γλαύκο Θρασάκη».
Ενας άλλος Βασιλικός που ξεχωρίζει είναι ο ερωτικός. Όχι ο πορνογραφικός, όπως στα «Καμάκια», φέρ’ ειπείν, αλλά ο αισθηματικός. Τα βιβλία που γράφει όταν πεθαίνει η Μιμή: «Το τελευταίο αντίο», «Ο τρομερός μήνας Αύγουστος», «Η φλόγα της αγάπης».
Στα βιβλία αυτά είναι σαν να ξανασυνδέεται με τον νεανικό εαυτό του, με τον ερωτικό Βασιλικό της «Τριλογίας». Γιατί και «Το φύλλο» και «Το πηγάδι» και «Τ’ αγγέλιασμα» είναι σαφώς ερωτικές ιστορίες.
Επίσης, για μένα ξεχωρίζει όχι ο έμμεσα αυτοβιογραφούμενος Βασιλικός, όπως στον «Θρασάκη», αλλά ο ευθέως αυτοβιογραφούμενος του «Η μνήμη επιστρέφει με λαστιχένια πέδιλα» και του «Οι γάτες της Rue d’ Ηauteville». Δύο έργα του που σαν να αποτελούν πρόγευση από το ανέκδοτο ημερολόγιό του.
Τις «Γάτες», μαζί με τη νουβέλα του «Ντίβα» (η άδοξη απόπειρα ενός συγγραφέα, σαν τον Βασιλικό, να γράψει τη βιογραφία μιας ντίβας της όπερας, σαν τη Μαρία Κάλλας), τα ξαναδιάβασα πρόσφατα και μου είναι ιδιαίτερα αγαπητά, τα θεωρώ από τα καλύτερά του.
ΙV
Και κάτι που μου έμεινε αξέχαστο.
Στη Μεταπολίτευση, ενώ διεξάγεται η δίκη των πρωταίτιων της δικτατορίας, ο Βασιλικός γράφει στην εφημερίδα Τα Νέα. Και κάποιος χουντικός αναγνώστης τού στέλνει μια υβριστική επιστολή.
Στην απάντησή του ο Βασιλικός σημειώνει: «Τις υπογεγραμμένες από το γράμμα σας, σας τις αντεπιστέλλω ως υπόθετα!».
