Ζήσαμε σα βασιλιάδες, έξω όμως η αλαζονεία μας, όπως αυτή του Ξέρξη, μας οδήγησε στην καταστροφή». Ο Κώστας Μπ. θέλει ακόμα ενάμισι χρόνο για να αποφυλακιστεί. Συμμετέχει σε όλα τα προγράμματα που γίνονται στη φυλακή, καθώς λειτουργούν ως ελαφρυντικά στο δικαστήριο. Αυτό ήταν το κίνητρό του όταν αποφάσισε να συμμετάσχει στο θεατρικό εργαστήρι του Σωφρονιστικού Καταστήματος Κράτησης Κορυδαλλού Ι. «Δικάστηκα στο πρωτόδικο και βίωσα την απαξίωση, γιατί το δικαστήριο δεν δέχτηκε κανένα χαρτί από πρόγραμμα ως ελαφρυντικό. Παρ’ όλα αυτά, συνέχισα. Στο τέλος κατάλαβα ότι η αξία του χαρτιού είναι μηδαμινή μπροστά σ’ αυτό που δίνει το θέατρο».
«Το ήξερα ότι είναι θεραπευτικό το θέατρο, αλλά δεν ήξερα ότι είναι τόσο ωραία η διαδικασία» λέει ο Γρηγόρης. Είναι θερμοϋδραυλικός, έχει περάσει ήδη 7 χρόνια στη φυλακή, περιμένει την απόφαση του εισαγγελέα για την αποφυλάκισή του. «Δεν έχω καταλάβει ακόμα τι κέρδισα τους τρεις μήνες που ασχολούμαστε» λέει αρχικά, μα αμέσως συνεχίζει: «Ε, μια απελευθέρωση. Ήρθαμε κοντά διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές κουλτούρες, συνδεθήκαμε».
Ο Κώστας ερμηνεύει τον Δαρείο. Ο Γρηγόρης είναι ο κορυφαίος του χορού. Και οι δυο δεν λένε πολλά. Καταλαβαίνεις, ωστόσο, ότι η συμμετοχή τους στους «Πέρσες» του Αισχύλου, που παρουσίασαν μαζί με συγκρατούμενούς τους προχθές στον κήπο των Φυλακών Κορυδαλλού, δεν ήταν μια απλή υπόθεση, αλλά ένα διαβατήριο ελευθερίας στον τόπο του εγκλεισμού. Όμως και για όσους βρεθήκαμε την Πέμπτη το βράδυ να παρακολουθούμε την παράστασή τους τίποτα δεν ήταν ίδιο με όσα είχαμε δει έως εκείνη τη βραδιά. Όχι μόνο ως καλλιτεχνικό γεγονός, αλλά, κυρίως, ως συνθήκη που τέμνει τα όρια της ελευθερίας. Κακά τα ψέματα όμως, η σκληρή εικόνα των ακροβολισμένων φρουρών στην ταράτσα του κτηρίου της εισόδου, πάνω από την υπαίθρια σκηνή όπου διαδραματίζονταν τα δεινά των Περσών, δεν άφηνε κανένα περιθώριο για τη σαφήνεια των ορίων ανάμεσα στην ελευθερία και στην ανελευθερία.
Ισάξιες με επαγγελματίες οι ερμηνείες
Δεν είχαν να ζηλέψουν τίποτα οι 18 κρατούμενοι ηθοποιοί των «Περσών» από επαγγελματίες του θεάτρου. Συγκινητικοί και συγκλονιστικοί, επέτρεψαν να φτάσει καθαρό το κείμενο του Αισχύλου στο κοινό. Οι ερμηνείες τους είχαν ρυθμό και ροή, είχαν ένταση. Ακόμα και οι παύσεις δεν άφηναν κενό, αλλά άφηναν αμυδρά να συνδέεται η δική τους συναισθηματική κατάσταση με αυτή των ηρώων της τραγωδίας. Έπαιξαν με μέτρο, χωρίς υπερβολή, κι ήταν σαν να εξιστορούσαν τη δική τους ζωή στη σκηνή. Από τις πιο δυνατές στιγμές της παράστασης η σκηνή της επίκλησης στον Δαρείο με την κυκλική κίνηση του χορού υπό τους ήχους ενός κρουστού. Και όταν ο Δαρείος άρχισε να εξιστορεί τα δεινά που φέρνει η αλαζονεία, μια παγωμάρα έπεσε στο κοινό. Δυστυχώς, εκείνη τη στιγμή βρήκε ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Κωνσταντίνος Κατσαφάδος, να αποχωρήσει από την παράσταση. Η κίνησή του προκάλεσε τους ανάλογους συνειρμούς. Αναμφίβολα δεν άφησε τις καλύτερες εντυπώσεις.
Ο Κώστας Μπ. εξάλλου, που ερμήνευε εκείνη την ώρα τον Δαρείο, πριν ξεκινήσει η παράσταση μας το είχε πει καθαρά: «Στο τέλος μένουν οι δικοί σου άνθρωποι, οι οικογένεια, οι φίλοι, να σε βοηθήσουν να ορθοποδήσεις. Με μία ταμπέλα όμως. Της φυλακής». Ο ίδιος έκανε και τις αναγωγές. «Αυτό γίνεται με τον Ξέρξη, βγαίνει ο πατέρας του ο Δαρείος από τον τάφο για να τον στηρίξει» έλεγε, για να προσθέσει ότι «το δράμα της ζωής του Δαρείου το έχω ζήσει. Δεν μου ήταν δύσκολο ψυχικά να το βγάλω στη σκηνή». Ανατρέχοντας στην καθημερινότητα της φυλακής, σημείωνε ότι «βιώνεις πολλά εδώ. Αυτή τη στιγμή, όμως, νιώθω ότι έχω δύναμη να κάνω πράγματα. Έχω πολλά να κάνω στη ζωή μου». Θυμήθηκε τη διαδικασία των προβών και τη δύναμη του κειμένου: «Τόσο διάβασμα δεν έκανα ούτε στο σχολείο. Μου άρεσε. Έπιασα τον εαυτό μου να κάθομαι στην τηλεόραση όχι για να δω, αλλά για να διαβάσω με το φως της».
Το θέατρο ως πράξη επανένταξης
«Η συνθήκη εγκλεισμού είναι βίαιη, καμιά φορά σε καταπίνει. Στόχος μας ήταν οι άνθρωποι να συνομιλήσουν με το κείμενο και να κάνουν τις αναγωγές και τις ταυτίσεις γύρω από την ήττα, την επανένταξη, την αλαζονεία με τη δική τους ζωή» έλεγε η συν-σκηνοθέτιδα της παράστασης Αικατερίνη Παπαγεωργίου. Στο θέμα της επανένταξης, της αποδοχής από την κοινωνία και της δεύτερης ευκαιρίας στάθηκε και ο έτερος σκηνοθέτης της παράστασης Στρατής Πανούριος, ο οποίος συνεργάζεται με το θεατρικό εργαστήρι του σωφρονιστικού καταστήματος ως εμψυχωτής από το 2016. Ενδιαφέροντα τα στοιχεία που έδωσε για την επιδραστικότητα των προγραμμάτων που πραγματοποιούνται στις φυλακές. «Όσοι ασχολούνται με τα προγράμματα τεχνών έχουν υποτροπή μόλις 6%» είπε, ενώ έκανε λόγο για επανένταξη 100%. Τα προηγούμενα χρόνια παρουσιάστηκαν η «Τρικυμία» του Σαίξπηρ (2017, ο «Θάλαμος αρ. 6» του Τσέχωφ (2018) και τα «Οικόπεδα με θέα» του Ντέιβιντ Μάμετ (2019).
Ψυχή του θεατρικού εργαστηρίου είναι κατά κοινή ομολογία η κοινωνιολόγος Γιολάντα Κωνσταντινίδου. Τη ρωτήσαμε αν έχει σκεφτεί ένα αντίστοιχο πρόγραμμα για τους σωφρονιστικούς υπαλλήλους. «Βεβαίως, αλλά δεν υπήρξε ενδιαφέρον. Είχαμε βρει και το έργο “Με δύναμη από την Κηφισιά” της Λούλας Αναγνωστάκη».
Το αποτύπωμα της παράστασης φάνηκε στο χειροκρότημα. Θερμό, παρατεταμένο, δείγμα ευγνωμοσύνης στους πρωταγωνιστές αυτής της τόσο ξεχωριστής παράστασης, στην οποία συμμετείχαν επίσης δύο επαγγελματίες ηθοποιοί, οι Ινώ Μενγάκη ως Άτοσσα και ο Γιώργος Πατεράκης ως Αγγελιαφόρος. Με τις λίγες κουβέντες τους στο τέλος της παράστασης οι ηθοποιοί-κρατούμενοι άφησαν να φανούν η χαρά, αλλά και η αγωνία τους για την αποδοχή από την κοινωνία. Σαν να τραγουδούσαν ενδόμυχα «είμαστε ακόμα δυνατοί, στη σκηνή…». Την παράσταση παρακολούθησαν επίσης η διευθύντρια των φυλακών Μαρία Στέφη και οι Κωνσταντίνος Παπαθανασίου, γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη, Θωμαή Εμμανουηλίδου, εισαγγελέας Καταστημάτων Κορυδαλλού, Νίκος Φιστόπουλος, επόπτης εισαγγελέας του Συγκροτήματος Κορυδαλλού, και άλλοι δικαστές αλλά και ηθοποιοί.
