Η ποίηση του Λόρκα είχε αρχίσει δειλά, πριν από τον πόλεμο ήδη, να μεταφέρεται στη γλώσσα μας, αλλά σε ένα προκατασκευασμένο ποιητικό ιδίωμα ξένο για τον ποιητή, διανθισμένο «κομψά» με αγροτικά και ποιμενικά στοιχεία που υποδύονταν σεμνά και ταπεινά την αυθεντική «γλώσσα του λαού», μολονότι δεν μιλήθηκε ποτέ πουθενά, εκτός ίσως από κάποια αθηναϊκά σαλόνια-πνευματικά «τσελιγκάτα» της εποχής και της γενιάς του ’30. Μέχρι που έφτασε το ρωμαλέο κίνημα του υπερρεαλισμού για να καθαρίσει το θολό γλωσσικό τοπίο, να καθιερώσει εμπράκτως το ενιαίο της γλώσσας μας και να διαλύσει τα φέουδα των επίδοξων γλωσσοπλαστών. Αυτά συμβαίνουν στην ποίηση, που είναι πάντα ο πρωτοπόρος Δον Κιχώτης των κοινωνικών κινήσεων κι ας χτυπιέται με ανεμόμυλους. Ενώ η πολιτική αντιπροσωπεύει τον επιτυχημένο πλέον επιχειρηματία και επενδυτή Σάντσο Πάντσα.
Μας έμεινε όμως η συνήθεια να θεωρούμε τον Λόρκα ως έναν λυρικό ποιητή, που γράφει και ένα θέατρο «ποιητικό». Η αλήθεια είναι άλλη.
Οπως γράφει ο Τάσος Λιγνάδης: «Διαλογικό στοιχείο, δραματουργική προσωποποιία υπάρχουν σε όλα τα ποιήματά του. Και το δραματικό του έργο δεν είναι άλλο παρά ένα ποίημα που έγινε θέατρο με μια συνέπεια ομοκέντρων κύκλων. Γι’ αυτό δεν ξέρω αν ο ειδικός όρος “ποιητικό θέατρο” καλύπτει την πραγματική διάσταση του δραματικού του έργου. Ο Λόρκα δεν αναπτύσσει δραματικά με ποιητική γλώσσα ένα θέμα. Ένα ποίημά του αναπτύσσεται σε θέατρο με μια τόσο απλούστατη επεξεργασία, που καταντά σχεδόν μια διαδικασία αφαιρέσεως (...) Η δύναμη της μοίρας είναι η κυριαρχική δραματική ιδέα του θεάτρου του Λόρκα. Με αυτήν παλεύουν οι υπάρξεις του (...) Το θέατρό του είναι λαϊκό, όχι μόνο στην αντίληψη της συνθέσεως αλλά και στην ποιητική του κυοφορία. Και αυτό μας κάνει να πιστεύουμε ότι ο Λόρκα είναι ένας τραγικός ποιητής (...)».
Ο ίδιος ο Λόρκα έχει δηλώσει σε συνέντευξή του: «Ποτέ πια δραματικό έργο με το μετρικό σφυροκόπημα από την πρώτη μέχρι την τελευταία σκηνή. Η ελεύθερη και σκληρή πρόζα μπορεί να φτάσει σε υψηλό επίπεδο έκφρασης επιτρέποντάς μας μια εκτόνωση που είναι αδύνατο να επιτευχθεί μέσα στην ακαμψία της μετρικής. Φτάνει σε καλή ώρα η ποίηση, σ’ αυτές ακριβώς τις στιγμές όπου η διάχυση και η φρενίτιδα της δράσης το απαιτούν. Μα ποτέ σε άλλη στιγμή».
Τα πιο πάνω γράφω με την ευκαιρία της παρουσίασης του κορυφαίου έργου του Λόρκα «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» στο Μέγαρο Μουσικής με την Εστία Θεάτρου Βόλου «Ερινεώς», σε μετάφραση του Νίκου Γκάτσου και σκηνοθεσία του Γιάννη Τράντα. Πρόκειται για μια ομολογουμένως καλή προσπάθεια, με κύριο προσόν ότι αφήνει το έργο να αναπνεύσει χωρίς να το βιάζει. Το έργο εδώ επιβάλλεται και αφήνει στον θεατή το αποτύπωμά του παρά τις όποιες σκηνοθετικές και υποκριτικές ατέλειες. Όπως οι εξωστρεφείς ερμηνείες των ρόλων σε έντονους ρυθμούς ενός ρεαλισμού του «καθρέφτη», με φωνές, κραυγές, ακόμη και γέλιο σ’ αυτό το κενοτάφιο των ψυχών. Ένα μειονέκτημα που η σκηνοθεσία προσπάθησε να αμβλύνει τοποθετώντας τους ηθοποιούς απέναντι στο κοινό, μετωπικά, να απευθύνουν τον λόγο τους σ’ αυτό. Κάτι που δεν λειτούργησε, επειδή το έργο δεν είναι ένα μανιφέστο υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών, αλλά ένας ζωντανός, δρων θεατρικός οργανισμός, με πραγματικούς ανθρώπινους ρόλους, σάρκινους, όχι χάρτινους, που συγκρούονται, αλληλοσπαράσσονται, ξεσκίζονται στον «λάκκο όπου παλεύουν τα ερπετά της πείνας», όπως γράφει ο Λόρκα σε ένα ποίημά του. Η μετωπική παράταξη σε φωνητικό κρεσέντο δημιούργησε ένα ρήγμα δύσκολο να καλυφθεί ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι των άπειρων ηθοποιών (Σοφία Κωστούλα, Στέλλα Παπουλίδου, Μαρία Γώγου, Χρύσα Δεμεσιώτη, Στέλλα Σωφρονίδου, Όλγα Χαμούλια, Αντωνία Ελευθεράκη, Άρτεμις Σταμούλη). Μόνη εξαίρεση η πολύ έμπειρη Μάρθα Παπαθανασίου, που, ως ζητιάνα, ως Προυντένθια, αλλά κυρίως ως η τρελή Μαρία Χοσέφα -ένα μικρό υποκριτικό «διαμάντι»-, έφερνε την ποίηση στην καρδιά της παράστασης ακριβώς τη στιγμή που έπρεπε.
