«Είμαι Εβραίος, τροτσκιστής, καρκινοπαθής». Έτσι συστήνεται. Θα μπορούσαν αυτές οι τρεις ιδιότητες να τον βάζουν σε μεγάλους κινδύνους. Ενίοτε το κάνουν. Στην περίπτωσή του, όμως, γίνονται ο καταλληλότερος χρωστήρας για να ιχνογραφήσει το πρόσωπο του καιρού μας. «Ο σύγχρονος άνθρωπος πρέπει να σχεδιάσει, να φανταστεί και να δημιουργήσει τη ζωή που του αξίζει» λέει ο Σάββας Μιχαήλ. Το βλέμμα του φωτίζεται όταν μιλάει για τους νέους ανθρώπους. «Είμαστε σε μια ιστορική στιγμή που γίνονται ξανά πρωταγωνιστές οι λαοί, ιδιαίτερα η νέα γενιά» διαπιστώνει. Μόλις έχει επιστρέψει από τη Γαλλία. Από το κουβούκλιο της αξονικής τομογραφίας βρέθηκε κατευθείαν στη συγκέντρωση της 7ης Μαρτίου που συγκλόνισε το Παρίσι και τη Γαλλία. Μας μεταφέρει τις εντυπώσεις του. Ωστόσο, συζητώντας μαζί του είναι σαν να κάνουμε τον γύρο του κόσμου σε μερικές μόνο ώρες. Από τη Γαλλία στο Ισραήλ και στην Παλαιστίνη, από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τον Μάη του ’68 πίσω στην Ελλάδα του Μητσοτάκη, από το «προμελετημένο έγκλημα των Τεμπών» στην επίδραση του πένθους και στον καρκίνο, από τον Μπαντιού στον Πούσκιν και στον Εμπειρίκο.
Ο Σάββας Μιχαήλ, αεικίνητος, ευαίσθητος στοχαστής, ποιητικός, πολιτικός και ελεύθερος άνθρωπος, ξέρει να τροφοδοτεί με ποίηση τη διανόηση και την πολιτική. Πάνω απ’ όλα έχει τον τρόπο να μας τροφοδοτεί με σκέψη. «Στοχάζομαι για τη ζωή» λέει κοιτάζοντας κατάματα τον καρκίνο. Κοιτάζοντας, όμως, κατάματα το πρόσωπο του καιρού μας, προειδοποιεί: «Το μεγαλύτερο λάθος που θα μπορούσε να κάνει κάποιος σήμερα είναι να προσπαθήσει να εξηγήσει αυτή τη συντελούμενη αλλαγή σε διεθνή κλίμακα καταφεύγοντας σε σχήματα εντελώς παρωχημένα». Κοιτάζοντας κατάματα τη χώρα, εύχεται ο πρωθυπουργός «να πάει στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας».
Μόλις επιστρέψατε από το ταραγμένο Παρίσι. Τι είδατε, τι διαπιστώνετε, ποια η γνώμη σας για τις εξελίξεις;
Πιστεύω ότι είναι μια τομή όχι μόνο για τη Γαλλία, αλλά για τις εξελίξεις σε όλη την Ευρώπη γιατί δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι στις 7 Μαρτίου κατέβηκαν 3,5 εκατομμύρια στους δρόμους της Γαλλίας, εξ αυτών 700.000 στο Παρίσι, και την επομένη 8 Μαρτίου στην Ελλάδα είχαμε 2,5 εκατομμύρια σε όλη την Ελλάδα. Μπορεί το άμεσο αίτιο να ήταν διαφορετικό, αλλά η σύμπτωση στον χρόνο δεν είναι τυχαία. Βρισκόμαστε σε μια καμπή της Ιστορίας, και χρησιμοποιώ τον όρο καμπή που χρησιμοποίησε και ο καγκελάριος της Γερμανίας Όλαφ Σολτς, μιλώντας για τον πόλεμο στην καρδιά της Ευρώπης, στην Ουκρανία. Ζούμε μια στροφή των καιρών καθώς επιδεινώνεται ραγδαία η κρίση που ξεκίνησε παγκόσμια το 2008 και περνώντας μέσα από το παγκόσμιο πανδημικό σοκ έρχεται να αναζωπυρώσει τώρα μια πυρκαγιά μέσα στην καρδιά της Ευρώπης. Με τον πόλεμο της Ουκρανίας επανέρχεται ο εφιάλτης του πληθωρισμού, της ακρίβειας με άλλα λόγια, της καταστροφής των όρων ζωής των ανθρώπων μετά από μια ολόκληρη δεκαετία κρίσης. Στη Γαλλία οι μαζικές διαδηλώσεις που παίρνουν εξεγερσιακές διαστάσεις ξεπερνούν ό,τι είχαμε γνωρίσει ήδη επί προεδρίας Ολάν, όταν με τον νόμο για την εργασία πέρναγε η νεοφιλελεύθερη μπουλντόζα πάνω απ’ όλα τα εργασιακά δικαιώματα των Γάλλων. Πιστεύω ότι η αντιμεταρρύθμιση του Μακρόν για το συνταξιοδοτικό και μάλιστα η προσπάθεια να περάσει με Π.Δ. είναι αυτό που ξεχείλισε το ποτήρι της οργής των πλατύτατων λαϊκών μαζών. Αυτή η οργή είχε φανεί και στις διαδηλώσεις επί Ολάντ και μετά με τα Κίτρινα Γιλέκα, που φάνηκε να ανακόπτεται λόγω της πανδημίας. Τώρα είναι έκδηλη πια η εξάντληση της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας που εγκαθιδρύθηκε το 1958 από τον Ντε Γκολ. Η Γαλλία είναι σε ένα σταυροδρόμι αυτή τη στιγμή: ή θα προχωρήσει σε ένα δρόμο ριζικής κοινωνικής αλλαγής, ξεπερνώντας τα προβλήματα ηγεσίας, ή υπάρχει ο κίνδυνος της Ακροδεξιάς που καραδοκεί.
Η Αριστερά είναι στο ύψος των περιστάσεων;
Αντιμετωπίζει προβλήματα από φυγόκεντρες τάσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό της συμμαχίας που συγκροτήθηκε υπό τον Μελανσόν. Δεν είναι τυχαίο που σε όλες τις κινητοποιήσεις επικεφαλής είναι οι εργατικές συνδικαλιστικές ομοσπονδίες, όπου επίσης και σ’ αυτές υπάρχουν εσωτερικά προβλήματα. Ωστόσο, η εμπροσθοφυλακή των εργατών στην ενέργεια, στα διυλιστήρια, στις μεταφορές είναι αντίθετη σε κάθε συμβιβασμό με τον Μακρόν, μιλούν για την ανάγκη μιας γενικής απεργίας διαρκείας μέχρι να παρθεί πίσω ο νόμος. Πιστεύω είναι δύσκολα τα πράγματα για τον Μακρόν και τις δυνάμεις που βρίσκονται από πίσω του. Αν υποχωρήσει, θα πέσει, αν επιμείνει, πάλι θα πέσει. Τώρα για το ποια εναλλακτική θα εμφανιστεί είναι ένα ζήτημα ανοιχτό.
Πολλοί αναφερόμενοι στη σημερινή Γαλλία κάνουν αναγωγή στον Μάη του ’68. Συμμερίζεσαι αυτές τις σκέψεις;
Παρ’ όλες τις διαφορές ανάμεσα στο ’68 και στο 2023, είναι σαφές τόσο για τη γαλλική άρχουσα τάξη όσο και για τους διαδηλωτές ότι τα ζητήματα που άνοιξε ο Μάης του ’68 δεν έχουν κλείσει, παραμένουν επίκαιρα. Οι διαδηλωτές σήμερα στη Γαλλία έχουν διαρκώς αναφορές στον Μάη. Σαν να ήταν ο Μάης του ’68 μια γενική δοκιμή για την επαναστατική μεταμόρφωση της κοινωνίας.
Θεωρείς ότι αυτές οι διαδηλώσεις σε σχέση και με αυτές που γίνονται στη Γερμανία αλλά και σε άλλες περιοχές είναι καμπή για την ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή;
Πιστεύω ότι είναι καμπή και προάγγελος εξελίξεων στη Γαλλία, στην Ευρώπη, στον κόσμο. Είμαστε σε μια ιστορική στιγμή που γίνονται ξανά πρωταγωνιστές οι λαοί και ιδιαίτερα η νέα γενιά. Οι πιτσιρικάδες αυτοί ξέρουν ότι διακυβεύονται το παρόν και το μέλλον τους, δεν έχουν απλώς ένα τυφλό μίσος απέναντι στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Αναζητούν μια ριζική αλλαγή, χωρίς ακόμα να έχουν συγκεκριμενοποιήσει τα χαρακτηριστικά αυτής της αλλαγής. Το μεγαλύτερο λάθος που θα μπορούσε να κάνει κάποιος σήμερα είναι να προσπαθήσει να εξηγήσει αυτή τη συντελούμενη αλλαγή σε διεθνή κλίμακα καταφεύγοντας σε σχήματα εντελώς παρωχημένα, Δεν μπορείς, δηλαδή, να ερμηνεύσεις όσα γίνονται απλώς σαν μια συνέχεια αγώνων συνδικαλιστικών, πολιτικών ή κοινοβουλευτικών. Έχουμε μπει σε ένα διεθνή γύρο κοινωνικών συγκρούσεων που θα διαμορφώσουν τον 21ο αιώνα. Χρειάζεται να υπάρξει ένα ποιοτικό άλμα στη θεωρία, στην πράξη και στο πρόγραμμα για μια καθολική κοινωνική χειραφέτηση, άνευ ορίων και άνευ όρων που λέει ο Εμπειρίκος.
Και οι Ισραηλινοί είναι στον δρόμο αυτή την περίοδο. Αυτή η χώρα που καυχιέται για τους δημοκρατικούς της θεσμούς κατά πόσο θεωρείς ότι βαδίζει στην κατεύθυνση μιας ανελεύθερης Δημοκρατίας υπό τον Νετανιάχου και τους ακροδεξιούς συμμάχους του;
Πιστεύω ότι το Ισραήλ αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη πολιτική του κρίση από το 1948. Μια τεράστια μάζα Ισραηλινών Εβραίων ανακαλύπτουν ότι δεν μπορεί να υπάρχει δημοκρατία μέσα σε συνθήκες κατοχής και Απαρτχάιντ απέναντι σε έναν άλλο λαό. Σίγουρα στις διαδηλώσεις εκφράζονται όλες οι αυταπάτες που υπήρξαν δεκαετίες τώρα γύρω από το σιωνιστικό σχέδιο, που η τωρινή κυβέρνηση τους δίνει ένα καταλυτικό πλήγμα σε όλα τα επίπεδα. Είναι μια κυβέρνηση της άκρας Δεξιάς με τους πιο σκοταδιστικούς κύκλους ενός πολιτικού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Η κρίση που προκάλεσε φέρνει στην επιφάνεια με τον πιο εκρηκτικό τρόπο μια διάσπαση της ισραηλινής κοινωνίας, ακόμα και του στρατού και του ίδιου του παραδοσιακού δεξιού κόμματος Λικούντ, όπως και της ίδιας της κυβέρνησης με την αποπομπή του υπουργού Άμυνας. Αυτή είναι μια εγκάρσια διάσπαση. Παρ’ όλες τις σιωνιστικές αυταπάτες των διαδηλωτών, το κόστος αυτής της ακροδεξιάς στροφής το πληρώνουν και οι Ισραηλινοί Εβραίοι και σε μεγαλύτερη κλίμακα οι Παλαιστίνιοι. Όπως έδειξαν τα πογκρόμ που γίνονται τώρα, υπάρχει κίνδυνος για μια νέα εκδίωξη των Παλαιστινίων από τα εδάφη τους. Το δικαστικό πραξικόπημα που επιχειρεί η κυβέρνηση θα κάνει τρισχειρότερη την κατάσταση και για τους Παλαιστίνιους. Από αυτή την άποψη συμφωνώ με τη μειονότητα εκείνη των αριστερών Ισραηλινών ακτιβιστών που μαζί με Παλαιστίνιους επιδιώκουν τη συμμετοχή τους σ’ αυτές τις διαδηλώσεις. Το γεγονός ότι ο Νετανιάχου αναδιπλώθηκε για λίγο ώστε να γίνουν διαπραγματεύσεις με την αντιπολίτευση για την εκτόνωση μιας κατάστασης που παίρνει εμφυλιοπολεμικές διαστάσεις δεν προοιωνίζεται και πραγματική διέξοδο. Οι σκληροπυρηνική αυτοί έποικοι και τα ακροδεξιά τους κόμματα δεν πρόκειται να σταματήσουν τον διωγμό των Παλαιστινίων, και από την άλλη η αντιπολίτευση είναι και η ίδια ένοχη εγκλημάτων κατά των Παλαιστινίων. Ούτε ο Νετανιάχου μπορεί να κάνει πίσω γιατί κινδυνεύει, αφενός, να καταρρεύσει η κυβέρνησή του και, από την άλλη, να βρεθεί ο ίδιος στη φυλακή μαζί με την οικογένειά του για εγκλήματα διαφθοράς. Η κρίση θα κρατήσει πολύ. Ευτυχώς, όμως, υπάρχει ένα κομμάτι της νέας γενιάς των Ισραηλινών Εβραίων αλλά και των Παλαιστινίων που δεν εκφράζονται από καμιά από τις υπάρχουσες πολιτικές ηγεσίες και αναζητούν μια διέξοδο απ’ αυτή την κρίση.
Πού βλέπεις εσύ τη διέξοδο;
Η διέξοδος, όσο μακρινή κι αν φαίνεται, είναι η δημιουργία μιας ελεύθερης δημοκρατικής και σοσιαλιστικής χώρας που θα κατοχυρώνει και τα εθνικά δικαιώματα των Παλαιστινίων και με όρους συμβίωσης και των δύο λαών.
Και στην Ελλάδα τις προηγούμενες ημέρες είδαμε μεγάλες διαδηλώσεις για την τραγωδία στα Τέμπη. Θεωρείς ότι αυτή η τραγωδία αποτελεί καμπή για τις πολιτικές εξελίξεις;
Σαφώς αποτελεί καμπή γιατί όλος ο λαός βλέπει ότι θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί ο χαμός τόσων ζωών, και μάλιστα νέων ανθρώπων, αν δεν είχαν προηγηθεί η ιδιωτικοποίηση του ΟΣΕ, η στάση της εταιρείας και της κυβέρνησης, καθώς όλοι τους βάζουν τα κέρδη πάνω από τις ζωές των ανθρώπων. Σε κάθε καμπή υπάρχει μια συνέχεια και μια α-συνέχεια. Η τραγωδία αυτή έρχεται μετά από μια ολόκληρη σειρά επιθέσεων της κυβέρνησης Μητσοτάκη στη ζωή και στις ελευθερίες μας. Σκάνδαλο υποκλοπών, ιδιωτικοποιήσεις που είναι ουσιαστικά ξεπούλημα των πάντων, σκανδαλώδη διαπλοκή του πελατειακού κράτους με τους «ημέτερους», η κρατική βία και αστυνομοκρατία σε συνθήκες μάλιστα όπου αποκαλύπτονται διασυνδέσεις της αστυνομίας με την Greek Mafia, η δικαστική εξουσία συγκροτούν, πιστεύω, μια εξουσία που ορθώνεται πάνω και ενάντια στον «εχθρό» λαό. Έτσι έχουμε μια κρίση πολιτικής εξουσίας και ταξικής κυριαρχίας. Το ερώτημα είναι ποια κοινωνική δύναμη μπορεί να βγάλει την κοινωνία από το τωρινό της αδιέξοδο. Πιστεύω ότι μπορεί να είναι η εργατική τάξη επικεφαλής των φτωχών λαϊκών στρωμάτων.
Μπορεί το πένθος να γίνει αφορμή για εξέγερση;
Η διαδικασία του πένθους υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να γίνει κινητήρια δύναμη εξεγέρσεων. Η κηδεία του Σεφέρη επί Χούντας ήταν ταυτόχρονα πένθος για έναν μεγάλο ποιητή και εφαλτήριο αντιχουντικής διαδήλωσης. Οι κηδείες των θυμάτων της εξέγερσης ενάντια στον σάχη το 1978-1979 έγιναν σταθμοί της επανάστασης που ανέτρεψε το σαχικό καθεστώς. Πιστεύω ότι η ιδιαιτερότητα των Τεμπών βρίσκεται στο ότι έχουμε τον άδικο χαμό της ζωής νέων ανθρώπων από ένα προαναμενόμενο έγκλημα. Μαζί μ’ αυτό το συλλογικό πένθος είναι και ένα πένθος για όλες τις διαψεύσεις από την Κατοχή μέχρι σήμερα. Από αυτή την άποψη η μαζική κινητοποίηση στις 8 Μαρτίου σε όλη την Ελλάδα ήταν ταυτόχρονα ένας παλλαϊκός θρήνος και μια επίδειξη ισχύος και δύναμης ενάντια στους εγκληματίες. Τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν.
Ωστόσο, όταν άνοιξε ο δρόμος για την ιδιωτικοποίηση του νερού στη Βουλή, οι αντιδράσεις ήταν χλιαρές.
Καμιά φορά οι αντιδράσεις έρχονται με καθυστέρηση κι εκεί που νομίζεις ότι υπάρχει μια παθητικότητα, αυτή η παθητικότητα είναι η συγκέντρωση όρων για ένα αυριανό ξέσπασμα. Συμφωνώ με τον Μπαντιού ότι υπάρχει ένας γενικός αποπροσανατολισμός, μια διάχυτη σύγχυση στον κόσμο, προπαντός μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Τα πλήγματα που δεχόμαστε από την κλιμακούμενη κρίση ανοίγουν ρήγματα στις συνειδήσεις, που με μια ορθή πολιτική παρέμβαση θα μπορούσαν να φέρουν χειραφετητικά αποτελέσματα.
Χρόνια ζυμωμένος στην πολιτική, τι διακρίνεις στην κυβέρνηση Μητσοτάκη;
Από την εκλογή της το 2019 δεν είχαμε απλώς την εναλλαγή μιας κοινοβουλευτικής κυβέρνησης και την επιστροφή της Δεξιάς, όπως την ξέραμε από τα παλιά. Από την πρώτη στιγμή το λεγόμενο «επιτελικό» κράτος, η ανάληψη της ΕΥΠ από τον πρωθυπουργό και η κυνική δήλωση του ακροδεξιού Βορίδη ότι θα κάνουμε τα πάντα ώστε να μην μπορεί ποτέ η Αριστερά να διεκδικήσει την εξουσία με οποιονδήποτε τρόπο, έγινε φανερό ότι το επιδιωκόμενο ήταν πώς θα εμποδίσουν μια νέα κοινωνική έκρηξη. Έτσι συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες μαζί και την εξουσία των μέσων ενημέρωσης ώστε να επιβάλει τα συμφέροντα των κυρίαρχων διεθνών και εθνικών ελίτ. Κακά τα ψέματα, είναι μια κυβέρνηση του ακραίου Κέντρου με την άκρα Δεξιά και ένα τεχνοκρατικό λούστρο.
Σου έχει ξανατύχει να προκηρύσσονται οι εκλογές στη χώρα μέσα από το τρέιλερ που διαφημίζει τη συνέντευξη του πρωθυπουργού;
Οχι, αυτή η «πρωτιά» εκδηλώνει, από τη μια, την αλαζονεία και την αποξένωση του συστήματος Μητσοτάκη απέναντι στο λαϊκό αίσθημα και, από την άλλη, την υποταγή των πάντων στην εμπορική διαφήμιση και προώθηση των προσωπικών και οικονομικών του συμφερόντων. Από την άλλη, είδαμε ξεκάθαρα τη μετατροπή της πολιτικής σε αποτυχημένο διαφημιζόμενο εμπορικό προϊόν.
Πιστεύεις ότι θα ξαναψηφίσουν οι Έλληνες τον Μητσοτάκη;
Η ευχή μου είναι να πάει στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας.
Σχεδόν σε όλο σου το έργο αναζητάς το πρόσωπο του καιρού μας. Μετά από τόσα χρόνια πώς το ιχνογραφείς;
Ο Πούσκιν έλεγε ότι ευτυχισμένος είναι όποιος ζει τον καιρό που αλλάζει ο κόσμος. Και το πρόσωπο του καιρού μας αλλάζει με μια μεγάλη ταχύτητα. Με ζοφερές σκιές γι’ αυτό που πεθαίνει και εκλάμψεις ενός κόσμου που δεν υπάρχει ακόμα, αλλά έρχεται.
Εχεις γράψει για τον ελεύθερο άνθρωπο, για τον ποιητικό άνθρωπο. Αλήθεια, ο σύγχρονος άνθρωπος ποιος είναι; Ποια η ταυτότητα και ποιο το μέλλον του;
Ο άνθρωπος είναι Homo poeticus γιατί πάντοτε πριν δράσει σκέφτεται και φαντάζεται αυτό που δεν υπάρχει ακόμα και πρέπει να το δημιουργήσει. Ο Homo liber είναι εκείνος που ασχολείται όχι με τη μελέτη θανάτου, αλλά με τον στοχασμό της ζωής. Ο σύγχρονος άνθρωπος πρέπει να σχεδιάσει, να φανταστεί και να δημιουργήσει τη ζωή που του αξίζει.
Εβραίος, τροτσκιστής, καρκινοπαθής, έτσι συστήνεσαι. Ως γιατρός έχεις κουράρει αμέτρητους καρκινοπαθείς, ως καρκινοπαθής ο ίδιος πώς ξορκίζεις την τρομερή αρρώστια;
Δεν την ξορκίζω, εκείνο που κάνω είναι να στοχάζομαι για τη ζωή.
