Έχει κατακτήσει τις κορυφές της τέχνης του και έχει συνδεθεί με το κοινωνικό φαντασιακό ως καλλιτέχνης θρύλος. Όχι επειδή έχει τραγουδήσει ό,τι μπορεί να τραγουδηθεί σ' αυτό τον τόπο και ακόμα πιο πέρα απ' αυτόν, αλλά γιατί η φωνή του είναι το διαβατήριο που ανοίγει την πόρτα το βράδυ, να μπούνε της Γης οι θλιμμένοι, να φάνε από το ίδιο ψωμί της Ιστορίας, της μνήμης και της αγωνίας. Σ' αυτό το τραπέζι, που φέρει πάνω του τη μνήμη από το τραγούδισμα της μάνας του, τη μνήμη της προσφυγιάς από τις γειτονιές της Κοκκινιάς και τη μνήμη μιας τέχνης αρχέγονης, που μετρέπει το τραύμα σε θαύμα, μας καλεί κάθε φορά. "Το τραγούδι δεν είναι εκτόνωση" επιμένει ο Γιώργος Νταλάρας.
Η τέχνη του κατοικεί εκεί που η μούσα ανασύρει κάθε φορά τα ιερά και τα όσια της ανθρώπινης περιπέτειας και ταξιδεύει στους ωκεανούς της μουσικής και της ποίησης, αλλά και στα σαράντα κύματα των αγώνων που δίνει ο άνθρωπος για να σταθεί στο ύψος της Ιστορίας. "Έβγαλε βρόμα η Ιστορία ότι ξοφλήσαμε" τραγουδάει. Κρατάει ψηλά όμως τις σημαίες στις λεωφόρους που παρελάσαμε.
"Ακολούθησα την υπόδειξη της μάνας μου να μην ζω μόνο για τον εαυτό μου" εξηγεί. Σ' αυτή τη λιτή φράση διακρίνει κανείς την αρχή του νήματος. Και κατανοεί πως το τραγούδι του γίνεται τραγούδι μας.
"Είμαι στην Αριστερά. Ανήκω στους ρομαντικούς" λέει ο Γιώργος Νταλάρας. Πιάνοντας το νήμα από τις γειτονιές της Κοκκινιάς και τα πρώτα ακούσματα του ρεμπέτικου, μας προσκαλεί σε μια διαδρομή θαυμαστή. Και με τη χαμηλότονη, νηφάλια, τόσο οικεία φωνή, μιλάει για την τέχνη του και τους ανθρώπους της, για τα θαύματα και τα τραύματα της εποχής, για τα τραγούδια και τα παρατράγουδά της.
Τις προηγούμενες ημέρες συμμετείχατε σε δύο αντιπολεμικές συναυλίες. Με ποιες σκέψεις τραγουδήσατε για την ειρήνη;
Σίγουρα χωρίς δεύτερες σκέψεις. Όπως έκανα πάντα όταν πίστευα πως κάτι αξίζει και είναι επείγον. Η συμμετοχή μου και στη συναυλία και στον μαραθώνιο ήταν για μένα κάτι αδιαπραγμάτευτο. Δεν έχει τόση σημασία ο τίτλος, δεν ξέρω αν υπάρχει κάτι πίσω από αυτόν, εγώ δεν το συμμερίζομαι και δεν το κρίνω αυτή τη στιγμή. Συναυλία υπέρ της ειρήνης, συναυλία εναντίον της εισβολής στην Ουκρανία, συναυλία εναντίον του πολέμου, συναυλία υπέρ των προσφύγων; Για μένα δεν έχει μεγάλη διαφορά. Υπάρχει, πιστεύετε, κανείς σώφρων άνθρωπος, χωρίς δεύτερες σκέψεις, που να δικαιολογεί αυτή την παράνοια, το αποτρόπαιο γεγονός του πολέμου; Δεν προσφέρεται αυτός ο όλεθρος για μικροπολιτική. Με το τραγούδι, με το υλικό που θα συγκεντρωθεί για τη φροντίδα και την περίθαλψη των προσφύγων, με τα χρήματα που θα συγκεντρωθούν είτε για την ανοικοδόμηση των νοσοκομείων και σχολείων είτε για τους ξενώνες φιλοξενίας στηρίζουμε τα θύματα του πολέμου. Τους άμαχους και τους πρόσφυγες. Ας κάνει, λοιπόν, ο καθένας ό,τι μπορεί και όπως μπορεί.
Ποιο τραγούδι μπορεί να εκφράσει το βλέμμα ενός παιδιού που μένει χωρίς γονιό ή ενός γονιού που χάνει το παιδί του, την απόγνωση ενός ανθρώπου που παίρνει τον δρόμο της προσφυγιάς;
Κανένα τραγούδι δεν μπορεί να το εκφράσει αυτό. Μένουμε όλοι άφωνοι και συντετριμμένοι που δεν έχουμε καταφέρει να μην συνεχίζεται αυτός ο ανείπωτος πόνος. Εξάλλου το τραγούδι το έχουμε ταυτίσει οι περισσότεροι με τη χαρά, την αισιοδοξία, ναι, και τον πόνο, αλλά τον μικρότερο πόνο, κι όχι με τη δυστυχία και τον εφιάλτη του πολέμου. Υπάρχουν, παρ' όλα αυτά, τραγούδια που ξεχειλίζουν από αγάπη, αλληλεγγύη, νοιάξιμο για τον συνάνθρωπό μας. Σαν το τραγούδι του Μίκη Θεοδωράκη και του Τάσου Λειβαδίτη "Την πόρτα ανοίγω το βράδυ".
"Πάνε κι έρχονται καράβια φορτωμένα προσφυγιά" τραγουδάτε το τραγούδι του Απόστολου Καλδάρα και του Πυθαγόρα. Από τις προσφυγικές γειτονιές της Κοκκινιάς ξεκινήσατε κι εσείς. Πόσο σας σημάδεψαν εκείνα τα χρόνια, εκείνη η γειτονιά;
Είχα μια πολύ δύσκολη παιδική ζωή, όπως πολλά παιδιά τότε, αλλά γεμάτα αγάπη και καλοσύνη. Αγάπη και φροντίδα από τη μητέρα μου και τον αδερφό μου κι από τις μικρές γειτονιές που έζησα τα παιδικά μου χρόνια - προσφυγικές κυρίως. Για όλα τα παιδιά της γενιάς μου ήταν δύσκολη η επιβίωση. Υπήρχε όμως κατανόηση, αγάπη κι αλληλεγγύη και συμπαράσταση. Με τους γείτονες ζούσαμε σαν μια μεγάλη οικογενεια. Στάθηκα από πολύ μικρός στα πόδια μου, οπλίστηκα με θάρρος και πείσμα κι ακολούθησα την υπόδειξη της μάνας μου να μην ζω μόνο για τον εαυτό μου.
Από εκείνα τα χρόνια αντλείται και η αγάπη σας για το ρεμπέτικο στο οποίο έχετε εντρυφήσει και μόλις προχθές σας ακούσαμε πάλι να τραγουδάτε; Ποια είναι η δύναμή του που το κάνει τόσο επίκαιρο και αγαπητό στις νέες γενιές;
Συνηθίζω να λέω πως το ρεμπέτικο είναι ίσως το πιο επαναστατικό και ζωντανό είδος της μουσικής μας. Διαμόρφωσε το ελληνικό τραγούδι και ενέπνευσε τις επόμενες γενιές δημιουργών που πάτησαν στα χνάρια των μεγάλων εκφραστών του ρεμπέτικου. Έτσι η αλυσίδα δεν έσπασε. Συναντά την εθνική μας μουσική, εκφράζει το βαθύτερο αίσθημα του λαού μας, όπως κάνουν όλες οι εθνικές μουσικές. Δεν είναι απλώς τραγούδια, εκφράζουν έναν πολιτισμό, μια παράδοση, μια ιστορία. Είναι η μουσική που μιλάει βαθιά στην ψυχή των ανθρώπων. Προσωπικά, μεγάλωσα μέσα στη μεγάλη αγκαλιά των μουσικών, των φίλων του πατέρα μου. Με αυτά τα τραγούδια έμαθα τον κόσμο, μπήκα στη μουσική και ποτέ δεν θα πάψω να τα τραγουδάω.
Στην πορεία σας έχετε ερμηνεύσει τα πάντα. Και πολιτικό, και κοινωνικό, και ερωτικό τραγούδι. Πιστεύετε ότι στην εποχή μας μπορεί ακόμα το τραγούδι, η τέχνη, να επηρεάζουν την κοινωνία, να παρεμβαίνουν στα δρώμενα;
Στα καλά τραγούδια -πέρα από τη μουσική- μεγάλη σημασία έχει και ο στίχος. Προφανώς πιστεύω πως το τραγούδι, η τέχνη γενικότερα, επηρεάζουν την κοινωνία. Ειδικά στις δύσκολες εποχές. Το καλό τραγούδι δεν είναι εκτόνωση. Στην παρηγοριά και στην ελπίδα μάς συντροφεύει. Ο λαός μας είναι ένας λαός τραγουδιστής. Δεν τραγουδάμε για να ξεχάσουμε και να ξεχαστούμε, αλλά για να θυμόμαστε, να μένουμε ζωντανοί, να παίρνουμε θάρρος και να συνεχίζουμε.
Πιστεύετε ότι σήμερα κυριαρχεί το εύπεπτο και το εμπορικό; Πώς μπορεί να συνδυαστεί, ας πούμε, το τραγούδι-σλόγκαν με έναν πόλεμο, με ένα τεράστιο ζήτημα όπως το προσφυγικό, με την ακρίβεια, τη φτώχεια που βρίσκεται μπροστά στο κατώφλι μας; Πώς από το τραγούδι του δημιουργού φτάσαμε στο τραγούδι του σταρ και στο playlist;
Μεγαλώνοντας, έχω κατασταλάξει πως ό,τι αξίζει θα μείνει. Η μόδα και το σλόγκαν πάντα υπήρχε. Η ουσία όμως του τραγουδιού θα υπερισχύει. Η διακίνησή του από τα μέσα επικοινωνίας και τις δισκογραφικές εταιρείες -όσες απέμειναν- δεν είναι μόνο ελλιπής, αλλά και άδικη. Αισιοδοξώ όμως πως η μουσική μας και το καλό τραγουδι θα ζήσουν κι έχω εμπιστοσύνη και ελπίδα στα νέα παιδιά.
Τι σημαίνει τραγούδι για εσάς;
Ζωή! Το τραγούδι είναι ο λόγος, η ποίηση, η μουσική. Πρόκειται για συλλογική υπόθεση, που χρειάζεται σκληρή δουλειά και μελέτη. Το μεράκι μου και η ανάγκη μου όταν μπήκα στο τραγούδι ήταν να μάθω τη σημασία του, να μεταφέρω στην ερμηνεία μου τα βιώματά μου, τη συγκίνησή μου και τον εαυτό μου μέσα από την τέχνη του.
Πιστεύετε ότι αξίζει σε έναν καλλιτέχνη να καταφεύγει στα συσσίτια για την επιβίωση; Αλήθεια, πώς να δημιουργήσει ένας νέος καλλιτέχνης όταν δεν μπορεί να ζήσει μέσα από την τέχνη του;
Δεν αξίζει σε κανέναν καλλιτέχνη και σε κανέναν άνθρωπο να επαιτεί, να παρακαλάει για την επιβίωσή του. Οι άνθρωποι της μουσικής, του θεάτρου και όλων των συναφών επαγγελμάτων γύρω από τις τέχνες δεν είναι τα είκοσι γνωστά ονόματα που οι περισσότεροι γνωρίζουν. Μετά από αυτά τα δύο χρόνια διαπιστώνω πως ακόμη χρειάζεται συντονισμός και συμπαράσταση από τη μεριά της Πολιτείας. Ο καλλιτεχνικός κόσμος έχει πληγεί ιδιαίτερα. Αυτόν τον καλλιτεχνικό κόσμο που αποζητούν στις δυσκολίες τους δεν πρέπει να παραμερίζουν και να λοιδορούν στις δικές του κρίσιμες στιγμές.
Πανδημία, πόλεμος, ακρίβεια, φτώχεια, φαίνεται να μας έχουν βρει όλα τα κακά της μοίρας μας τα τελευταία χρόνια. Ακόμα πιο εμφανές είναι ότι ο Έλληνας δεν μπορεί να βρει συμπαράσταση από την Πολιτεία. Μας αξίζει αυτό που ζούμε ετούτη την περίοδο στη χώρα μας;
Απαντώ με την λέξη ελπίδα, τη λέξη ψυχραιμία, τη λέξη συγκατάβαση. Έχει μεγάλη σημασία. Ο πόλεμος, η πανδημία, η οικονομική κρίση, ο νεοφιλελευθερισμός μεγάλωσαν την ανισότητα και την αδικία, έφεραν μνησικακία, φθόνο και διχασμό. Αυτό που με προβληματίζει είναι τα ακραία συμπτώματα και τα ολέθρια αποτελέσματά τους. Ο διχασμός είναι μολυσματική ασθένεια και γίνεται ακραίος στις μεγάλες κρίσεις. Η αλληλεγγύη, η ελπίδα και η ψυχραιμία, μαζί με την υποστήριξη των νέων, κυρίως, είναι ο μόνος τρόπος.
Είστε από τους πλέον πολιτικοποιημένους καλλιτέχνες. Θα τοποθετούσατε τον εαυτό σας στην Αριστερά, στον προοδευτικό χώρο, πού;
Εννοείται στην Αριστερά. Στην Αριστερά που αρχές της είναι η ελευθερία, η δημοκρατία, η ενότητα, οι ίσες ευκαιρίες, η διαφάνεια. Χωρίς λαϊκισμούς, προκαταλήψεις και παρωπίδες. Ανήκω στους ρομαντικούς; Δεν πειράζει! Επιμένω! Βιώνουμε μια πολύ δύσκολη, σκληρή και θολή περίοδο κι αυτό που νομίζω πως προέχει είναι -διατηρώντας τα πιστεύω και τις ιδεολογίες μας- να βρισκόμαστε απέναντι στον διχασμό και στη στενή κομματική στράτευση. Να αποκτήσουμε την ωριμότητα να συζητάμε με τον πολιτικό μας αντίπαλο με σοβαρά επιχειρήματα. Να παίρνουμε αποστάσεις από τον κοινωνικό αυτοματισμό και να συνεισφέρουμε σε όσους μας χρειάζονται. Να είμαστε ενημερωμένοι -όχι μόνο από το Διαδίκτυο-, αλλά να εμβαθύνουμε στα γεγονότα, να κρίνουμε και να κοιτάμε λίγο μπροστά και μακριά. Κυρίως, να διδασκόμαστε από το παρελθόν, γιατί, όπως πολύ σωστά έχει πει ο Μάνος Ελευθερίου, "κανείς δεν γνωρίζει τι μας επιφυλάσσει το παρελθόν".
Το επόμενο διάστημα ετοιμάζετε αφιέρωμα στον Απόστολο Καλδάρα για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του που συμπίπτουν με τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εσείς τραγουδήσατε την εμβληματική "Μικρά Ασία". Πώς το τραγούδι αναπνέει και αντανακλά την Ιστορία, σε μια περίοδο που μοιάζει να την ξεχνάμε και που οι αναθεωρητές της επιχειρούν να την αλλάξουν;
Η "Μικρά Ασία" -μαζί με τον "Βυζαντινό Εσπερινό"- είναι ένα ανέλπιστο δώρο για μένα στο ξεκίνημά μου σε μικρή ηλικία. Πρόκειται όντως για ένα εμβληματικό έργο από έναν μεγάλο λαϊκό συνθέτη. Κυκλοφόρησε στην επέτειο των 50 χρόνων από το 1922 και είχε τεράστια αποδοχή από το κοινό, αλλά και τους κριτικούς και τους ιστορικούς. Θυμάμαι ακόμη την κριτική του Παύλου Παλαιολόγου στο Βήμα. Ο πόνος, η καταστροφή, η προσφυγιά, αλλά και η ανθρώπινη δύναμη, η αδελφοσύνη αποτυπώθηκαν σε αυτά τα τραγούδια που μίλησαν στις ψυχές των ανθρώπων. Μίλησαν για την Ιστορία μέσα από τη λαϊκή μουσική.
Πείτε μας για τον Απόστολο Καλδάρα. Τι ρόλο έπαιξε στην πορεία σας;
Ο Απόστολος Καλδάρας ήταν από τους σημαντικότερους συνθέτες του τόπου μας, με τεράστιο έργο και απήχηση σε διαφορετικές γενιές. Για εμένα ήταν ένας από τους πέντε ανθρώπους που στην αρχή της πορείας μου με ξεχώρισε και με εμπιστεύτηκε. Του χρωστάω πολλά! Με προίκισε με τραγούδια που τραγούδησε και τραγουδά ακόμη ο κόσμος, τραγούδια διαχρονικά. Ένας δημιουργός με σύγχρονη αντίληψη, με γνώση της βυζαντινής μουσικής, ένας μεγάλος δάσκαλος, με απίστευτη έκταση γραφής και σύνθεσης.
Παράλληλα ετοιμάζετε κι ένα αφιέρωμα στον σπουδαίο Μάνο Λοΐζο. Ποιες νότες και ποιες μνήμες σάς ενώνουν;
Τα τραγούδια του Μάνου είναι πάντα ζωντανά. Δεν λείπουν ποτέ, όχι μόνο από τις συναυλίες μου, αλλά και από τις εμφανίσεις άλλων νέων μουσικών και τραγουδιστών. Μου λείπουν τόσο πολύ ο Μάνος, η Μάρω... Ήταν οικογένειά μου. Συνδεθήκαμε πολύ όσο ζούσε, κάναμε παρέα σχεδόν καθημερινά. Τρυφερός, με χιούμορ, μποέμ, ωραίος συνθέτης και με μια ιδιαίτερη αποδοχή από τους νέους ανθρώπους. Ταγμένος κι αυτός, παρακολουθούσε πολύ τα νέα ρεύματα, λάτρευε τα καλά λαϊκά τραγούδια και εμπνεόταν από αυτά. Έφυγε χωρίς να έχει τίποτα δικό του. Ούτε καν τα τραγούδια του. Γιατί δεν έγραφε ποτέ για τον εαυτό του. Πάντα για τους ανθρώπους. Κι ο κόσμος έκανε τα τραγούδια του δικά του. Τον Μάνο δεν τον αποχωρίστηκα ποτέ. Ούτε τον ίδιο ούτε τα τραγούδια του. Κι όποτε γίνεται κάτι για τον Μάνο θα είμαι παρών.
Ποια κληρονομιά μάς άφησαν ο Θεοδωράκης, ο Λοΐζος, ο Καλδάρας, ο Μικρούτσικος και άλλοι σπουδαίοι, είτε είναι είτε δεν είναι μαζί μας πια; Ποιες είναι οι οφειλές μας απέναντι σε αυτή την κληρονομιά; Τι πρέπει να κάνουμε για να μην γίνουν περίοπτα εκθέματα σε ένα κέρινο μουσείο των ομοιωμάτων τους;
Αυτό που πρέπει να κάνουμε για να κρατάμε ζωντανά τα σπουδαία τραγούδια τους είναι να τα τραγουδάμε. Εμείς και οι επόμενοι από εμάς. Γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι κι εμείς που τα τραγουδάμε και αυτοί που τα ακούνε. Δεν είναι μόνο οφειλή σε εκείνους, είναι χρέος στον εαυτό μας.
Τι τραγούδια θα τραγουδήσετε στην ευρωπαϊκή περιοδεία που ξεκινάτε τις επόμενες ημέρες; Αλήθεια θα τραγουδήσετε στο Βελιγράδι, που πριν από μερικά χρόνια έζησε τη φρίκη του πολέμου;
Σε αυτή την περιοδεία θα τραγουδήσουμε τα αγαπημένα τραγούδια όλων αυτών των χρόνων, τα οποία ανανεώνονται με νέες ενορχηστρώσεις, συνεργασίες με άξιους μουσικούς και ταλαντούχες ερμηνεύτριες, όπως είναι η η Βιολέτα Ίκαρη και η Ασπασία Στρατηγού. Η αρχή αυτής της περιοδείας γίνεται στο Βελιγράδι. Έχω παίξει πολλές φορές εκεί, έχω φίλους κι ο κόσμος μάς δείχνει πάντα την αγάπη του. Από όλες όμως τις φορές δεν θα ξεχάσω ποτέ εκείνο το μεσημέρι στον πόλεμο στην κεντρική πλατεία. Πήραμε το αεροπλάνο και μαζί με τον Αλκίνοο και πέντε εθελοντές μουσικούς βρεθήκαμε εκεί. Λίγες ώρες αργότερα από τη συναυλία μας, βομβαρδίστηκε το κτήριο της τηλεόρασης. Μια συγκλονιστική στιγμή της ζωής μου, μια εμπειρία που θα μείνει για πάντα στη μνήμη μου. Μας στιγμάτισε. Αυτή η συναυλία, όπως και η συναυλία στο Σχοινούδι, στα ερείπια της Ίμβρου, αλλά και οι πρώτες συναυλίες στην Κύπρο για τους πρόσφυγες, στις σκηνές μετά την εισβολή, ήταν εμπειρία ζωής.
Πώς από ένα απλό παιδί της Κοκκινιάς γίνεσαι ο Νταλάρας; Ένας θρύλος;
Θρύλος επειδή είμαι από την Κοκκινιά; Θρύλος, απ' όσο ξέρω, είναι μόνο ο Ολυμπιακός. Εγώ είμαι ένας μουσικός πάνω απ' όλα. Δούλεψα σκληρά και με συνέπεια, μελέτησα πολύ τη μουσική και το κύριο μέλημά μου ήταν όχι να χτίσω την καριέρα μου, αλλά να γίνω καλός, καλύτερος, να προσφέρω στο τραγούδι ό,τι μπορώ και να διασφαλίσω τη συνέχειά του. Γι' αυτό η έγνοια μου πάντα ήταν να βρίσκω καλά τραγούδια και να τα ερμηνεύω με σεβασμό, ευθύνη και γνώση. Κυνήγησα τη μουσική με πάθος. Κόπιασα να μάθω όσα πιο πολλά μπορούσα. Έκανα πραγματικότητα ό,τι ονειρεύτηκα και γι' αυτό θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό άνθρωπο.
Παραμένετε ακούραστος τόσα χρόνια στον ελληνικό πολιτισμό. Τι σας δίνει τη δύναμη να είστε διαρκώς παρών, διαρκώς ανήσυχος, πάντα δημιουργικός; Από πού αντλείτε την ευρυχωρία να ανοίγετε δρόμους στους νέους ανθρώπους;
Δύναμη μου δίνει η ευθύνη. Η ευθύνη απέναντι στον κόσμο που με πίστεψε και δεν τον πρόδωσα ποτέ. Δύναμή μου είναι οι μουσικοί στη σκηνή και στο στούντιο. Η συνεργασία με νέους ανθρώπους. Πάντα μου άρεσαν οι καλές φωνές, οι καλοί μουσικοί, τα καλά τραγούδια, οι ωραίοι στίχοι. Είμαι περήφανος που στήριξα νέους ανθρώπους με ταλέντο και έμπνευση. Η φήμη, ξέρετε, είναι πολύ κακό πράγμα. Για το μόνο που την έχω χρησιμοποιήσει τη φήμη, την επωνυμία, είναι για να δοθεί βήμα σε μουσικούς και τραγουδιστές που αξίζουν. Η αναγνώρισή τους από το κοινό είναι για μένα η μεγαλύτερη ανταμοιβή.
Ποια μνήμη κουβαλάτε ως φυλαχτό στη ζωή σας;
Τις πρώτες. Την Κοκκινιά, το πολυβολείο στο Χαϊδάρι, μια γενναία μάνα, γελαστή και δυνατή παρά τις δυσκολίες. Μια μάνα που γαλήνευε στο άκουσμα των σμυρνέικων τραγουδιών της πατρίδας της, απ' όπου ήρθε πρόσφυγας η γιαγιά μου με εκείνη σχεδόν νεογέννητο μωρό στην αγκαλιά της...
