Με αφορμή τον κύκλο "Ελληνικός κοσμοπολιτισμός της Ανατολής", ένα παζλ δράσεων που πραγματοποιήθηκε στην ευρύτερη περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου, η κ. Μπουμπουλίνα Νικάκη θίγει ζητήματα πολιτιστικής διαχείρισης και πολιτιστικής διπλωματίας, με τα οποία άλλωστε η ίδια ασχολείται από το 2006 έως σήμερα.
* Ποιος είναι ο κύκλος "Ελληνικός κοσμοπολιτισμός της Ανατολής"; Ποια η επιδίωξή σας;
Πρόκειται για ένα γεωγραφικό παζλ δράσεων πολιτιστικής διπλωματίας, από την Αίγυπτο, τον Λίβανο, την Κύπρο, στα τουρκικά παράλια του Αιγαίου, την Κωνσταντινούπολη, τη Μαύρη Θάλασσα, το Δούναβη και τα Βαλκάνια (2008-2014 προγραμματισμός παραστάσεων, εκδηλώσεις σύσφιξης σχέσεων, ομιλίες κ.ά.: www.anagnosis.info), όπου εντόπισα τα χνάρια και την αύρα ενός χαμένου ελληνικού κοσμο-πολιτισμού. Σχηματίστηκε στο πλαίσιο της ευρύτερης δραστηριότητάς μου στις περιοχές αυτές, απάντηση στην «λόγω χρημάτων» αδράνεια ΥΠΠΟ και ΥΠΕΞ σε εκθέσεις μου για ανάγκη παρουσίας του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού στα διεθνή πράγματα, με τρόπο οργανικό, χωρίς δημόσιες ή ψυχρές διεθνείς σχέσεις. Κατέληξα σε αγώνα Δαυίδ - Γολιάθ για τη διάνοιξη οδών επικοινωνίας από και προς τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό και τη δημιουργία σημείων αναφοράς σε «χέρσα γη», με λευκή σημαία, ισορροπώντας χωρίς υποστήριξη ως επί το πλείστον, σε εύθραυστο σκοινί και ζογκλάροντας με ευαίσθητες συναρτήσεις για τις επιλογές και για το ευκταίο αποτέλεσμα. Τα σχετικά «ημερολόγια» είναι στη διάθεση της ελληνικής πολιτείας και της διεθνούς κοινότητας.
* Τι γίνεται μέσα στην Ελλάδα; Ποια είναι η εικόνα;
Το θέατρo αντανακλά την εικόνα μιας κατακερματισμένης κοινωνίας, με αυτοαναφορικά μικροσιλό και μικροκύκλους. Η εργαλειοποίηση της κριτικής από τις μεγάλες δομές επιβάλλει σχέσεις δοσοληψίας, φιμώνοντας τον όποιον πνευματικό κόσμο με ασεβείς πρακτικές και προσδίδοντας στο πολιτικό φαινόμενο του θεάτρου χαρακτήρα κοσμικών δεξιώσεων μιας αυλής. Χαρακτηριστική είναι η «δικτατορία της παραγωγής», ευθέως ανάλογη της δικτατορίας του οικονομοκεντρικού συστήματος, που καταργεί την ουσία της πολιτικής και της σκέψης, δίνοντας το προβάδισμα σε στοιχεία όπως η αναγνωρισιμότητα, τα επικοινωνιακά τεχνάσματα ή εξαπατήσεις και η κατανάλωση -στοιχεία τηλεοπτικά- υπονομεύοντας τόσο τη φύση του θεάτρου όσο και της πολιτικής. Αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο και για τον λόγο ότι το νεοελληνικό στοιχείο έχει μια εικονική αντίληψη του κόσμου και του εαυτού του μέσα σε αυτόν, κάτι που πιθανότατα προκλήθηκε από μια βίαιη πολιτική προσαρμογή ενός πολιτισμού σε υπαγορευμένα δεδομένα κατά τη διάρκεια μιας τιτάνιας δομικής αλλαγή του κόσμου.
* Πώς διαχειρίζεται η Ελλάδα τον τομέα "πολιτιστική πολιτική";
Σαν να ήταν ζήτημα αριθμητικής τάξεως, διαμοιράζοντας ποσά. Τα κονδύλια που καταπόθηκαν σε όργιο κατασπατάλησης σε προηγούμενες δεκαετίες δεν συγκροτούσαν από μόνα τους δομές, θεσμούς, σχεδιασμό πλαισίων, ρόλων, προγραμμάτων και στόχων. Το ΥΠΠΟΤ, όπως και το ελληνικό κράτος, είναι σχεδόν απολιθώματα, αλλά αντί για εκσυγχρονισμός τους γίνεται ένας εγκληματικός ακρωτηριασμός με μόνη εγγύηση παρεπομένων την εξαχρείωση της κοινωνίας και την απέκδυση του ανθρώπου από την ιδιότητα του πολίτη. Ο πολιτισμός είναι αδιαπραγμάτευτο δημόσιο αγαθό που συγκρατεί και τροφοδοτεί την ταυτότητα μιας κοινωνίας. Τα απομεινάρια λίγων αξιόλογων θεσμών, όπως τα ΔΗΠΕΘΕ, πρέπει να ενισχυθούν, ν' αλλάξει σοβαρά ο τρόπος λειτουργίας τους και να ενταχθούν σε ένα δυναμικό σχέδιο πολιτιστικής αποκέντρωσης και ευρύτερης αναπτυξιακής πολιτικής. Άμεση ανάγκη η αναβάθμιση της καλλιτεχνικής ποιότητας, η σύμπραξη ΥΠΠΟ, ΥΠΟΤ και Τοπικής Αυτοδιοίκησης, η αλλαγή πολιτικής κουλτούρας κυρίως στην επαρχία. Η δημιουργία σοβαρών φεστιβάλ θεάτρου π.χ. (τεράστια ανάγκη στην Ελλάδα) γύρω από τα ΔΗΠΕΘΕ μπορεί να παίξει σπουδαίο ρόλο σε αυτή την κατεύθυνση, καλλιεργώντας την πολιτειακή παιδεία, την οικονομική και τουριστική ανάπτυξη (η ισχύουσα λογική «Καλώς ήρθε το δολάριο» είναι άγονη) κ.ά. Χρειάζεται ρηξικέλευθη αντιμετώπιση του συνόλου των προβλημάτων για την αναζωογόνηση των κοινωνικοοικονομικών μικροσυστημάτων σε περιοχές όπως η Κ. Μακεδονία, σε άλλη θεώρηση από την πεπατημένη.
* Με την κρίση, τι γίνεται σε άλλες χώρες; Υπάρχει μια άλλη οπτική επάνω στο μοντέλο πολιτιστικής πολιτικής;
Όλα είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης και σχεδιασμού στόχων βάσει πολιτικών αντιλήψεων και θέσεων που σηματοδοτούνται από τις προτεραιότητες που θέτουν και όχι από τις «επιγραφές» που φέρουν. Όλα τα κράτη τα κονδύλια για τον πολιτισμό μείωσαν, ακόμη και η ευημερούσα Γερμανία, αλλά δεν έχουν την ίδια πολιτική αντίληψη περί πολιτισμού. Ο πολιτισμός είναι μέρος της δημοκρατίας και η κρίση ένα καλό πρόσχημα για συρρίκνωση του δημόσιου χώρου και του δημόσιου λόγου. Χρειάζεται ξεκάθαρη πολιτική θέση για τον καθορισμό του κέντρου βάρους ενδιαφέροντος και ευελιξία ως προς τα μέσα περιφρούρησης και ανάπτυξή του. Η ανθρωπότητα, μεταβαίνοντας σε κάτι νέο, πρέπει να περισώζει τον πολιτισμικό γενετικό της κώδικα, αλλιώς θα αλωθεί από τα ένστικτα που καλλιεργεί η αγορά και η στρέβλωση των ιδεών και θα χαθεί στα σκοτάδια που καταπίνουν αυτή τη στιγμή ολόκληρους κόσμους.
* Πώς αντιλαμβάνεστε τη διαχείριση του πολιτισμού από το ΥΠΕΞ ;
Ως εσωστρεφή και διεκπεραιωτική. Ενόψει της ευρωπαϊκής προεδρίας από την Ελλάδα έκανα μεγάλες προσπάθειες να προσελκύσω την προσοχή της πολιτείας στη σημασία ενός σπουδαίου τομέα της εξωτερικής πολιτικής, αυτόν της πολιτιστικής διπλωματίας, προσφέροντας αναλύσεις και άμεσα εφαρμόσιμες προτάσεις για τον κόσμο και τη θέση της Ελλάδας, για την ενδυνάμωση προνομιακών εξωτερικών σχέσεων και την προώθηση των προϊόντων της σε προσπάθεια ανάκαμψης, εκμεταλλευόμενη μια τόσο σημαντική συγκυρία. Το ρωσικό εμπάργκο -χαριστική βολή για περιοχές όπως της Πέλλας- απέδειξε μία αυτοκαταστροφική πραγματιστικά στάση απέναντι σε έναν τόσο καλό πελάτη της Ελλάδας -Ορθόδοξης χώρας στην Ε.Ε.- με τόσο ισχυρούς δεσμούς. Η χώρα παραιτήθηκε από τη δυνατότητα άσκησης μιας πολιτικής παράλληλης και ανεξάρτητης από τις υπόλοιπες οικονομικοπολιτικές δεσμεύσεις της. Σε σύσκεψη των ΥΠΕΞ της ΕΕ για την Ουκρανία, η Ελλάδα αυτοπροτάθηκε διαμεσολαβητής των ουκρανορωσικών λόγω κοινής θρησκείας. Αυτό προκάλεσε χαμόγελα και δικαίως, καθώς η ίδια δεν φρόντισε να ευεργετηθεί από το στοιχείο αυτό και η πολιτιστική διπλωματία δεν συνίσταται σε στιγμιαίες κινήσεις, πυροσβεστικά σε μια κρίση. Λειτουργεί παράλληλα και σε έτερο χρόνο, εφαρμόζεται και καλλιεργεί. Είναι διπλωματικό εργαλείο με ιδιότυπες απαιτήσεις και πρέπει να είναι ανεξάρτητη από την κυβέρνηση, διότι καλλιεργεί μακροπρόθεσμες διπλωματικές επιδιώξεις, εκτός ή εντός της χώρας.
* Πολιτιστική διπλωματία: Τι πρέπει να επιδιώξει η Ελλάδα, τι να προτάξει;
Πριν προτάξει οτιδήποτε, χρειάζεται η συγκρότηση πολιτείας, αυτοκαθορισμός και μια νέα ανάγνωση του κόσμου. Κατά τα τελευταία έτη διαφαινόταν η δυνάμει σημερινή διεθνής κατάσταση από τα καινοφανή τεκταινόμενα, που σκιαγράφησαν ένα νέο είδος μορφής ή κατάστασης ισορροπιών και ροπών του κόσμου, σε πραγματικό χρόνο, προς την αποκρυστάλλωση ουσιαστικά μιας νέας πολιτικής του μορφής, μέσα στις τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται πίσω από τις φαινομενικές και οι οποίες αντανακλώνται με τη μεγαλύτερη ευκρίνεια μες στις πολιτιστικές πολιτικές σε μεγάλες πολιτισμικές ζώνες και σε διεθνούς κλίμακας συνδυασμούς ροών και στόχων διείσδυσης. Η ιστορία των κρατών, της πολιτικής και των πολιτισμών έχει αλλάξει κυριολεκτικά σελίδα και η Ελλάδα, ως πολιτική οντότητα, έχοντας άγνοια του περιβάλλοντος κόσμου και του κόσμου στο σύνολό του, δεν κατάφερε να πάρει θέσεις κι αποφάσεις για την πολιτική, την πολιτισμική και πολιτιστική της τοποθέτηση στη νέα σκακιέρα του κόσμου, ενώ το χρονικό της περιθώριο είναι στενό, για να προλάβει να κάνει κινήσεις που θα της επιτρέψουν να βρει καρέκλα τουλάχιστον στο τραπέζι του παιχνιδιού, ώστε να εξασφαλίσει τη δυνατότητα να παίξει και εν τω μεταξύ να αγωνίζεται να χαράξει ανάλογες πολιτικές, ενσωματωμένες σε μια νέα εθνική στρατηγική. Βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο καμπής, έχασε ευκαιρίες κατά την προεδρία που τις πληρώνει ήδη ακριβά, ενώ τη χωρίζουν χιλιόμετρα από τις σοφιστικέ πρακτικές που εφαρμόζονται ήδη στον κόσμο και ολοκληρώνουν πλέον σοβαρά αποτελέσματα.
