Τι είναι οι «Πέρσες» του Αισχύλου; Σίγουρα, όχι ένα απλά πατριωτικό ούτε ένα σκέτα αντιπολεμικό έργο. Ο σκοπός αυτής της τραγωδίας, ιδωμένης μέσα από τα μάτια του ηττημένου εχθρού, είναι άλλος. Καταγγέλλει την αλαζονεία των πολεμοχαρών Περσών που οδήγησε στη συντριβή τους, για να προλάβει την όμοια υπεροψία που ήδη έχει αρχίσει να γεννιέται στη νικήτρια Αθήνα. Οι νίκες της στον Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα κατέστησαν την Αθήνα ηγέτιδα πόλη της Ελλάδας, χωρίς να απομακρύνουν οριστικά τον περσικό κίνδυνο. Παρά τη στρατιωτική της ήττα, η Περσία εξακολουθεί να είναι μια υπερδύναμη.
Γι’ αυτούς τους λόγους η ηγεμονική θέση της Αθήνας ανάμεσα στους Έλληνες ήταν ένας ιστορικός μονόδρομος, που ενείχε όμως τον κίνδυνο οι Αθηναίοι να διολισθήσουν σε μια στάση και συμπεριφορά άδικη και υβριστική απέναντι στους συμμάχους τους, όμοια σε όλα με εκείνη των Περσών που τους οδήγησε στην καταστροφή. Είχαν ήδη αρχίσει να εκδηλώνονται τέτοιες συμπεριφορές. Ο Αισχύλος «βλέπει» και προειδοποιεί αυστηρά τους Αθηναίους. Αυτή είναι η κεντρική ιδέα της τραγωδίας. Το καινούργιο που εισάγει ο Αισχύλος με τους «Πέρσες» είναι η τραγική συνείδηση ως μοναδικός οδηγός πλεύσης μέσα στο πέλαγος του κοινωνικού και ιστορικού γίγνεσθαι, ώστε να μην μπατάρει άδοξα το σκάφος της δημοκρατικής πόλεως. Κάτι που δεν αποφεύχθηκε τελικά το 404 π.Χ.
Μια τρίσβαρη πέτρα για τους Αθηναίους
Το κλειδί σε αυτήν την τραγωδία βρίσκεται σε μια λεπτομέρεια που πρέπει να προσέξουμε: Οι Πέρσες δεν αγνοούν μόνο τη Δημοκρατία αλλά και την τραγωδία! Ο Ξέρξης επιστρέφει στη μήτρα-πατρίδα του ταπεινωμένος, κατισχυμένος, γυμνός όπως γεννήθηκε. Έχει, ωστόσο, πού να καταφύγει: στο στήθος της ακρωτηριασμένης από τον ένα μαστό, αλλά ακλόνητα φιλόδοξης κατά τον Ηρόδοτο, βασίλισσας-μητέρας του. Από ένα παντοδύναμο παρότι ακρωτηριασμένο μητρικό σώμα θα αντλεί στο εξής τη δοτή του εξουσία. Και δεν θα έχει να δώσει σε κανέναν λόγο για τις πράξεις του όσο η «μητέρα» είναι εκεί. Έτοιμη να του προσφέρει την καινούργια βασιλική στολή του, δηλαδή το σώμα της! Να τον αναβαπτίσει σε αυτό και να τον ξαναγεννήσει, αλλά πάντα δέσμιο. Οι Αθηναίοι, ως αυτόχθονες κατά τον καταγωγικό τους μύθο και «ορφανοί μητρός», δεν διαθέτουν μητρική αγκαλιά για να προσφύγουν και η δημοκρατική τους «πόλις των ανδρών» έχει αναδυθεί και αυτή μέσα από τα αίματα μιας μητροκτονίας, του Ορέστη. Τη ματωμένη ελευθερία της νεόκοπης Δημοκρατίας τους πρέπει τώρα οι Αθηναίοι να διαχειριστούν μόνοι, με μοναδικό εργαλείο την τραγωδία! Αυτήν την ομολογουμένως τρίσβαρη πέτρα έχει ακουμπήσει στα χέρια τους ο Αισχύλος.
Ένα θέαμα χωρίς έξοδο στο φως
Οι «Πέρσες» ως κείμενο, στην καλή μετάφραση του Παναγιώτη Μουλλά, έχουν μια συμπαγή σφιχτή, γεωμετρική δομή, που είναι απαραίτητο να τη λαβαίνουμε κατά γράμμα για να τη μεταφέρουμε στη σκηνή. Αυτόν τον απαράβατο κανόνα φοβάμαι ότι δεν τήρησε η σκηνοθεσία του Χρήστου Θεοδωρίδη στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, σε δραματουργική επεξεργασία της Ιζαμπέλας Κωνσταντινίδη, του Παύλου Σούλη και του Χρήστου Θεοδωρίδη. Θέλησε να «εκμοντερνίσει» το έργο -που είναι από μόνο του μοντέρνο- και επιδόθηκε σε εγχείρηση πλαστική, κόβοντας-ράβοντας, προσθέτοντας κομμάτια από άλλες τραγωδίες ή σύγχρονα έργα, αλλοιώνοντας τη μοναδική φυσιογνωμία του που συνδυάζει τον θρήνο με την ανάταση, το πένθος με την ελπίδα, τη ζωή με τον θάνατο. Δίνοντας ένα απέραντα θρηνητικό, σχεδόν χωρίς ανάσα, περιγραφικό και πεζογραφικό θέαμα-ακρόαμα, χωρίς έξοδο στο φως.
Σε αυτό δεν ευθύνονται οι καλοί ηθοποιοί που έπαιξαν «από περιουσίας» τους ατομικούς τους ρόλους, στο μέτρο πάντοτε του δυνατού, αποφεύγοντας όσο επέτρεπαν οι συνθήκες τη συναισθηματική υπερχείλιση. Η Μαρία Ναυπλιώτου μια Άτοσσα σοβαρή, λυπημένη και ιδίως «βασιλική». Ο Δημήτρης Καταλειφός ως φάσμα του Δαρείου, μια εγκυρότατη, όπως πάντα, παρουσία. Ο Αναστάσης Ροϊλός έντυνε τον «γυμνό» Ξέρξη με τη θετική αύρα του. Και τα άλλα παιδιά, «γεμάτα», ο Σταύρος Σβήγκος ως Άγγελος και ξεχωριστά τα μέλη του 17μελούς χορού (χορογραφία και κίνηση της Ξένιας Θεμελή).
Οι φωτισμοί από την Ιωάννα Αθανασίου και τον Τάσο Παλαιορούτα χωρίς να αντιδικούν «έγραφαν» μέσα στο πλαίσιο της σκηνοθεσίας. Τα λιτά κοστούμια της Τίνας Τζόκα λειτουργικά. Η ωραία μουσική του Jeph Vanger συντονισμένη με τα δρώμενα.
