ΛΕΖΑΝΤΑ Τις επόμενες μέρες, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εύμαρος» νέο βιβλίο του Πάνου Τριγάζη με τίτλο «Ο διαρκής μετασχηματισμός της Αριστεράς», με πρόλογο του Γιάννη Δραγασάκη και εξώφυλλο του Γιάννη Ψυχοπαίδη, προσφορά στον συγγραφέα. Προδημοσιεύουμε εκτενές απόσπασμα από την πανοραμική εισαγωγή
Στη μετασοβιετική Ρωσία βρέθηκα πρώτη φορά το 1995, με πρόσκληση του ρωσικού ΥΠΕΞ, για να λάβω μέρος σε επίσημο συνέδριο για τα 20 χρόνια της Διάσκεψης του Ελσίνκι, που είχε θέσει σε κίνηση την ομώνυμη διαδικασία, επίσημα γνωστή ως ΔΑΣΕ, σήμερα ΟΑΣΕ. Με την ευκαιρία, είχα ζητήσει συνάντηση με το Σοσιαλιστικό Κόμμα Εργαζομένων της Ρωσίας (ΣΚΕΡ), το οποίο ήταν ένα από τα σχήματα που είχαν προκύψει από το ΚΚΣΕ. Μπαίνοντας στο Γραφείο των Διεθνών Σχέσεων, με υποδέχθηκε η υπεύθυνη Λαρίσα Προτσένκο, με πίσω της και ψηλά στον τοίχο ένα πορτρέτο του Λένιν. Ρωτώντας, μάλλον έκπληκτος, την συντρόφισσα, πώς συμβιβάζεται το πορτρέτο του Λένιν με το ενδιαφέρον του κόμματος για ένταξη στη Σοσιαλιστική Διεθνή, μου είχε απαντήσει: «Μα ο Λένιν ήταν ο ηγέτης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρωσίας όταν ηγήθηκε της Οκτωβριανής Επανάστασης».
Τότε κατάλαβα ότι το «μια εικόνα χίλιες λέξεις» μπορούσε να έχει εφαρμογή και στους αριστερούς προβληματισμούς. Στο σημείο αυτό υπενθυμίζω ότι τον κίνδυνο εκφυλισμού του «υπαρκτού σοσιαλισμού» είχε επισημάνει και ο κορυφαίος επιστήμονας του 20ού αιώνα Άλμπερτ Αϊνστάιν, υπέρμαχος της ιδέας του σοσιαλισμού, γράφοντας σε άρθρο του (Μάιος 1949) ότι «η σχεδιασμένη οικονομία δεν αποτελεί ακόμα σοσιαλισμό» αφού «μπορεί να συνοδεύεται από πλήρη υποδούλωση του ατόμου». Ζητούσε δε «δημοκρατικά αντίβαρα στη δύναμη της γραφειοκρατίας» (περιοδικό "Monthly Review", No 1, May 1949).
Όσο για την έννοια της Αριστεράς, ο σπουδαίος Ιταλός αριστερός φιλόσοφος Νομπέρτο Μπόμπιο υποστηρίζει ότι «η διάκριση Δεξιάς - Αριστεράς έχει μακριά ιστορία, που πηγαίνει πολύ πέρα από την αντιπαράθεση καπιταλισμού και κομμουνισμού», επιμένοντας ότι «η διάκριση Δεξιάς και Αριστεράς υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει παρά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού».
"Κομμουνιστικό Μανιφέστο"
Δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, μεγάλες επαναστάσεις σημάδεψαν τον 20ό αιώνα. Πολλές μεταμορφώσεις, θα έλεγα και διευρύνσεις, έχουν συμβεί στην Αριστερά από τη δημοσίευση του "Κομμουνιστικού Μανιφέστου", το 1848, ιστορικού ορόσημου για το σοσιαλιστικό κίνημα αναμφίβολα, γραμμένου από τον Κάρολο Μαρξ με συνυπογραφή του Φρίντριχ Ένγκελς, που δεν δικαιολογεί τον δογματισμό σε πολλά Κ.Κ. στη διάρκεια του 20ού αιώνα.
Σε κάθε περίπτωση, ο μαρξισμός είναι μια κριτική θεωρία, ένα ανοιχτό και όχι κλειστό ιδεολογικό σύστημα, και, πολύ περισσότερο, δεν αποτελεί «συνταγή» για τη διεκδίκηση και την κατάληψη της εξουσίας από την εργατική τάξη και τους συμμάχους της.
Επισημαίνω ότι και οι μεγάλες σοσιαλιστικές επαναστάσεις που έλαβαν χώρα τον 20ό αιώνα ήταν πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, κάτι σαν παιδιά της ίδιας οικογένειας που το καθένα έχει διαφορετική προσωπικότητα. Διέφερε ακόμα και ο τρόπος που εκδηλώθηκαν: η Οκτωβριανή με την έφοδο στα χειμερινά ανάκτορα, η Κινέζικη με τη Μεγάλη Πορεία του Μάο από την ύπαιθρο στο κέντρο, η Κουβανική με προετοιμασία εκτός Κούβας και μέσω του κινήματος της 26ης Ιουλίου, ντεφάκτο πολυσυλλεκτικού, με το Κ.Κ. Κούβας να επανιδρύεται το 1965, πολλά χρόνια μετά τη νίκη της Επανάστασης.
Το ίδιο το ΚΚΕ μετασχηματίστηκε τουλάχιστον δύο φορές, μετονομαζόμενο από Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (ΣΕΚΕ, το 1920) σε ό,τι είναι σήμερα, ενώ με τον Νίκο Ζαχαριάδη γενικό γραμματέα, μετά το 1931, ακολούθησε διαδικασίες «μποσελβικοποίησης» με βάση τις οδηγίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς.
Η εμπειρία του ΑΚΕΛ
Υπάρχει και η εμπειρία του ΑΚΕΛ, το οποίο κανείς δεν θεωρεί στην Κύπρο ή διεθνώς μη κομμουνιστικό κόμμα, ιδρύθηκε όμως το 1941 για να δώσει νόμιμη έκφραση στο τότε παράνομο ΚΚ Κύπρου. Για την ακρίβεια, το Ανορθωτικό Κόμμα του Εργαζόμενου Λαού αυτοπροσδιορίστηκε ως κόμμα «δημοκρατικό, αντιφασιστικό και αντιχιτλερικό», μπαίνοντας δυναμικά στον αγώνα των λαών για τη συντριβή των δυνάμεων του Άξονα. Νωρίτερα, πολλοί Κύπριοι κομμουνιστές με επικεφαλής τον Εζεκία Παπαϊωάννου είχαν πολεμήσει με τις Διεθνείς Ταξιαρχίες στο πλευρό της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας εναντίον του Φράνκο. Πέραν λοιπόν του ιστορικού σχίσματος του 1914 στο διεθνές σοσιαλιστικό κίνημα, που οδήγησε στη δημιουργία δύο κύριων συγκροτημένων ρευμάτων, του κομμουνιστικού και του σοσιαλδημοκρατικού, στην πράξη υπήρχαν πολλές εκδοχές και του πρώτου. Άλλωστε τα κυβερνητικά κόμματα σε Ουγγαρία, Πολωνία και Ανατ. Γερμανία δεν λέγονταν κομμουνιστικά.
Καταπιεσμένοι λαοί...
Αξιοσημείωτο και το εξής: Το σύνθημα «Προλετάριοι όλου του κόσμου, ενωθείτε» παραλλάχθηκε γρήγορα σε «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε» για ευνόητους λόγους, αλλά η Κομμουνιστική Διεθνής, το 1920, το επαναδιατύπωσε ως εξής: «Προλετάριοι όλων των χωρών και καταπιεσμένοι λαοί, ενωθείτε». Η τροποποίηση είχε προκαλέσει μεγάλη συζήτηση, με τον Λένιν να παρεμβαίνει, λέγοντας σε ομιλία του: «Η Κομμουνιστική Διεθνής έριξε στους λαούς της Ανατολής το σύνθημα 'Προλετάριοι όλων των χωρών και καταπιεσμένοι λαοί, ενωθείτε'. Ένας σύντροφος ρώτησε: Πότε λοιπόν η Εκτελεστική Επιτροπή (της Κ.Δ.) πήρε απόφαση να τροποποιεί τα συνθήματα; Δεν μπορώ, αλήθεια, να θυμηθώ. Βέβαια, από την άποψη του 'Κομμουνιστικού Μανιφέστου', αυτό δεν είναι σωστό, όμως το 'Κομμουνιστικό Μανιφέστο' συντάχθηκε σε πολύ διαφορετικές συνθήκες και το νέο σύνθημα είναι σωστό από την άποψη της σημερινής πολιτικής» (ομιλία, 6.12.1920). Η αλλαγή στο σύνθημα ήταν επιβεβλημένη για να εντάξει στα επαναστατικά ρεύματα και το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, που ωστόσο πέρασαν δύο δεκαετίες για να γιγαντωθεί και οι πρώτες νίκες του ήρθαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αρχής γενομένης από την Ινδία των Γκάντι και Νεχρού (1947).
*Ο Πάνος Τριγάζης είναι μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ - Προοδευτική Συμμαχία
