Του Γιάννη Σιώτου
Αν δεν βρισκόμασταν στη δίνη της κρίσης κι αν δεν ήμασταν θύματά της, τότε θα είχε πολύ ενδιαφέρον να προσπαθούσε κάποιος από απόσταση να παρατηρήσει την υποκρισία των ισχυρών. Ίσως είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του πλανήτη που καθημερινά και σε όλα τα επίπεδα οι ισχυροί εκμεταλλεύονται τα πάντα, από την αδυναμία μιας χώρας να σταθεί στα πόδια της μέχρι την εξαθλίωση που χαρακτηρίζει περίπου το 25% του πληθυσμού του πλανήτη.
Τυπικό παράδειγμα αυτής της ανάλγητης και υποκριτικής στάσης είναι η περίφημη εκστρατεία καταπολέμησης της φτώχειας την οποία εξαγγέλλουν συχνά - πυκνά οι ηγέτες του πλανήτη και στην οποία ακολουθούν πολλούς από τους μαικήνες. Οι μεν με τις δηλώσεις τους προσπαθούν να συγκαλύψουν την ευθύνη που οι ίδιοι έχουν για την πείνα και την ανισότητα και οι δε, οι οποίοι οφείλουν ένα μεγάλο μέρος του πλούτου της στην ανθρώπινη πείνα, θέλουν να ωραιοποιήσουν το προφίλ τους με προφανή στόχο τον ακόμα μεγαλύτερο πλούτο.
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Οι προσπάθειες των πλούσιων χωρών να βοηθήσουν τις φτωχότερες άρχισε στα σοβαρά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, με το Σχέδιο Μάρσαλ. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, οι δυτικές δυνάμεις βοηθούσαν πρώην αποικίες να αναπτύξουν τους γεωργικούς και βιομηχανικούς τομείς τους. Τα σχέδια αυτά φαίνεται να λειτούργησαν. Στις επόμενες δεκαετίες οι στατιστικές εμφάνισαν κατακόρυφη μείωση της παγκόσμιας φτώχειας. Και σήμερα οι ισχυροί του πλανήτη επαίρονται για τη στατιστική βελτίωση των αριθμών. Αυτή όμως είναι η ωραιοποιημένη εκδοχή. Η άλλη, η πραγματική, είναι ότι οι ίδιοι που υποτίθεται ότι μάχονται κατά της φτώχειας είναι στην πραγματικότητα οι υπεύθυνοι γι' αυτήν. Αλλά, ακόμα κι όταν παρεμβαίνουν για να αμβλύνουν τις διαφορές, τα κίνητρά τους απέχουν πολύ από εκείνα του ανθρωπισμού. Δεν είναι μυστικό ότι η αναπτυξιακή πολιτική πολύ συχνά υπάγεται στην εξωτερική πολιτική και ότι οι αναπτυξιακές δραστηριότητες συνήθως αναλαμβάνονται για την προώθηση των στόχων τής εξωτερικής πολιτικής. Ακόμα και μέσα από μια τέτοια προοπτική realpolitik, η αναπτυξιακή πολιτική μπορεί να γίνει ένα πολύ πιο αποτελεσματικό μέσο εξωτερικής πολιτικής, εάν μπορούσε να εστιάσει σε αυτό που πραγματικά έχει σημασία για τους φτωχούς, και όχι να μετατρέπεται σε καλοστημένη μπίζνα.
Στο σημείο αυτό αρχίζουν να εμφανίζονται επί σκηνής οι "φιλάνθρωποι" μαικήνες και όχι μόνο. Τις τελευταίες δεκαετίες ο "πόλεμος κατα της φτώχειας" μεταμορφώθηκε σε κάτι άλλο: μια «βιομηχανία» πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η φτώχεια και η ανάπτυξη πλέον έχουν μετατραπεί σε ένα πεδίο όπου μπορεί κανείς να βρει τους πάντες. Διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ και η Παγκόσμια Τράπεζα, εργάζονται δίπλα - δίπλα με τους εθνικούς οργανισμούς, όπως ο Οργανισμός Διεθνούς Ανάπτυξης των ΗΠΑ (USAID), Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, όπως η Oxfam και η World Vision, και φιλανθρωπικούς οργανισμούς, όπως τα Ιδρύματα Κλίντον και Γκέιτς. Τελικά, όλοι αυτοί οι χορτάτοι που ενδιαφέρονται για τους πεινασμένους έχουν δημιουργήσει ένα θολό τοπίο, στο οποίο είναι πολύ δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς ποιος από αυτούς είναι πραγματικά ευαίσθητος και ειλικρινής και ποιος κερδοσκοπεί με τη δυστυχία των άλλων. Και η αλήθεια είναι ότι ο πόλεμος κατά της φτώχειας καταλήγει να σημαίνει πάρα πολλά πράγματα εκτός από το στομάχι των πεινασμένων. Για κάποιους, για παράδειγμα, πόλεμος κατά της φτώχειας είναι η αποστολή στην Αφρική υπολειμμάτων σαπουνιών από ξενοδοχεία (το Global Soap Project, μια συνεργασία με την αλυσίδα ξενοδοχείων Hilton). Για κάποιους άλλους είναι να στέλνουν αρκουδάκια σε παιδιά που έχουν πληγεί από φυματίωση (Teddies or Tragedies), ενώ υπάρχουν και εκείνοι που ασχολούνται με το να στέλνουν κλόουν στους ανθρώπους σε περιοχές που υφίστανται κρίση (Clowns Without Borders).
Αλλά δεν είναι μόνο οι ειδήμονες και όσοι εργάζονται για εξειδικευμένες φιλανθρωπικές οργανώσεις που στριμώχνουν άσχετους στόχους στην κατηγορία τής ανάπτυξης. Πολλοί εμπειρογνώμονες και πολιτικοί θεωρούν τους ακόλουθους στόχους μεταξύ των κορυφαίων προτεραιοτήτων τους: την παροχή καθολικής πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, την προώθηση της ισότητας των δύο φύλων, τη βελτίωση της μητρικής υγείας και την ανάπτυξη «μιας παγκόσμιας σύμπραξης για την ανάπτυξη». Άλλοι οργανισμοί έχουν υιοθετήσει παρόμοια ευρεία ατζέντα. Ο USAID, για παράδειγμα, προωθεί πράγματα τόσο διαφορετικά όσο τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, τη διαφάνεια στη διακυβέρνηση, τις στόφες μαγειρικής, τον οικοτουρισμό και τα φόρουμ πολιτικής συμφιλίωσης. Ο κόσμος που πεινάει χωρίς αμφιβολία θα ήταν σε καλύτερη θέση με την ισότητα των φύλων. Επίσης, μπορεί να υπάρχουν κάποιοι φτωχοί άνθρωποι που θα καλωσορίσουν το ανακυκλωμένο σαπούνι, τα αρκουδάκια ή τους κλόουν. Αλλά σε καμία περίπτωση όλα αυτά δεν γεμίζουν το στομάχι και δεν αντιμετωπίζουν τη φτώχεια και σίγουρα, αν έχει κανείς άδειο το στομάχι, δεν σκέφτεται την πρόσβαση στο Ίντερνετ (σ.σ.: ο ιδρυτής του Facebook Mark Zuckerberg ανακοίνωσε τα σχέδιά του να προσφέρει πρόσβαση στο Internet στα πέντε δισεκατομμύρια ανθρώπους που δεν είναι ακόμα συνδεδεμένοι).
Απ' όλο αυτό το νεφέλωμα όλοι οι ασχολούμενοι με τη φτώχεια και την πείνα κάτι κερδίζουν και σίγουρα πολλά περισσότερα από τους πεινασμένους τους οποίους υποτίθεται ότι στηρίζουν. Οι κυβερνήσεις γεωπολιτικά οφέλη. Οι μαικήνες υστεροφημία και φορολογικές απαλλαγές. Οι γραφειοκράτες σε μεγάλες οργανώσεις σίγουρα αμείβονται επειδή βοηθούν τους φτωχούς. Στις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις υπάρχουν επίσης στο παιχνίδι τα κίνητρα συγκέντρωσης κεφαλαίων. Βλέποντας ότι υπάρχουν χρήματα που θα μπορούσε να πάρει από τους οργανισμούς ανάπτυξης, μια οργάνωση που έχει ήδη επικεντρωθεί, ας πούμε, στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα, θα μπορούσε να αρχίσει να επιχειρηματολογεί ότι η περιβαλλοντική βιωσιμότητα είναι στην πραγματικότητα ένα αναπτυξιακό ζήτημα που θα μπορούσε να βοηθήσει στην καταπολέμηση της φτώχειας.
Και όμως, κανείς δεν ασχολείται με το τι πραγματικά θέλουν οι φτωχοί και οι πεινασμένοι και ποιες είναι οι ανάγκες τους. Για παράδειγμα, μια μελέτη που έγινε στο Μαλάουι έδειξε ότι οι άνθρωποι που είναι οροθετικοί ή που έχουν χάσει ένα αγαπημένο τους πρόσωπο από τον ιό HIV/AIDS κατέταξαν τις βελτιωμένες υπηρεσίες κατά του HIV/AIDS πολύ χαμηλά στις προτεραιότητές τους. Ενδιαφέρονταν πολύ περισσότερο για την πρόσβαση σε καθαρό νερό, ακολουθούμενη από τη γεωργική ανάπτυξη. Ωστόσο, οι περισσότεροι δημόσιοι δωρητές δεν φαίνεται να νοιάζονται. Και οι ιδιώτες δωρητές τελικά δεν είναι πολύ καλύτεροι.
Πολλά από τα πράγματα που προωθούνται σήμερα στο όνομα της ανάπτυξης -ο θηλασμός, η χρήση των στοφών μαγειρικής, η ισότητα των φύλων, η περιβαλλοντική βιωσιμότητα, τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, η πρόσβαση στο Internet και ούτω καθ' εξής- τακτοποιούνται με φυσικό τρόπο όταν οι άνθρωποι έχουν εκπληρώσει τις βασικές τους ανάγκες, όπως το καθαρό νερό, το πλούσιο και θρεπτικό φαγητό, και μόλις βρουν μια σταθερή πηγή εισοδήματος.
Η «διεύρυνση της αποστολής» καταλήγει ουσιαστικά να βλάπτει ακριβώς τους ανθρώπους που έχει ως στόχο να βοηθήσει: τους ακραία φτωχούς ή τα περίπου 1,3 δισεκατομμύρια ανθρώπων που ζουν με λιγότερο από 1,25 δολάρια την ημέρα. Αλλά σίγουρα βοηθά τους ισχυρούς -πολιτικά και οικονομικά- να επιτυγχάνουν ευκολότερα και φτηνότερα τους στόχους που έχουν βάλει. Ε, λοιπόν, αν όλο αυτό δεν είναι υποκρισία και στυγνή κερδοσκοπία στις πλάτες της γης των κολασμένων και των απελπισμένων, τότε τι είναι;
