Του Χρύσανθου Δημ. Τάσση*
Η εποχή μετά την πτώση της δικτατορίας χαρακτηρίζεται από σοβαρές επιφυλάξεις στα αριστερά του κομματικού φάσματος για τον κοινοβουλευτισμό και για τα προδικτατορικά κόμματα στελεχών, καθώς «κατηγορούνται» ότι συνέβαλαν στην «αποστασία» της περιόδου 1965/66 και απέτυχαν να αποτρέψουν την επιβολή της δικτατορίας. Στο πλαίσιο αυτό το ΠΑΣΟΚ θα «υιοθετήσει» το οργανωτικό πρότυπο του κόμματος μαζών με στόχο τα μέλη να σχεδιάζουν την πολιτική του κόμματος και να θέσει υπό τον έλεγχό του την Κ.Ο. Το κόμμα δηλαδή και η οργάνωσή του έχουν σημαντικό προβάδισμα σε σχέση με την Κοινοβουλευτική Ομάδα: «Έχει ο λαός μας πικρή πείρα από τους κομματικούς σχηματισμούς του παρελθόντος που στηρίζονταν στη φεουδαρχική σχέση ανάμεσα σε ηγέτες και βουλευτές, ανάμεσα σε βουλευτές και κομματάρχες, ανάμεσα σε κομματάρχες και ψηφοφόρους».1 Στις εκλογές του 1974, τα πιο σημαντικά στελέχη του ΠΑΣΟΚ [Σ. Καράγιωργας, Κ. Σημίτης, Άκ. Τσοχατζόπουλος, Ν. Κωνσταντόπουλος κ.ά.] δεν είναι υποψήφιοι και η Προσωρινή Κ.Ε. καταρτίζει τα ψηφοδέλτια.
***
Την περίοδο 1975-1977, οι έντονες εσωκομματικές κρίσεις και διασπάσεις θα οδηγήσουν στην οικοδόμηση μιας ιδιαίτερα σφιχτής και πειθαρχημένης οργάνωσης, η οποία θα οδηγήσει το ΠΑΣΟΚ με τις εκλογές του 1977 στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Την περίοδο αυτή το ΠΑΣΟΚ θα υιοθετήσει την πολυσυλλεκτική στρατηγική. Έτσι, με την υιοθέτηση της Εθνικής Λαϊκής Ενότητας (ΕΛΕ) το 1978, σηματοδοτείται το άνοιγμα στους «μη προνομιούχους» και η κοινοβουλευτική στροφή του κόμματος, η οποία: «γίνεται πια το επίκεντρο της πολιτικής δράσης, για την προσπάθεια περάσματος των ώριμων θεσμικών αλλαγών μέσα στη Βουλή».2 Η τάση αυτή ωστόσο συνυπάρχει με τη μαζικοποίηση της οργάνωσης του κόμματος (5η Σύνοδος ΚΕ 1979) με την οποία το ΠΑΣΟΚ υιοθετεί την πρακτική της κάθετης οργάνωσης, και την ανάπτυξη των συνδικάτων στους μαζικούς χώρους υπό τον έλεγχο μιας πανίσχυρης κομματικής ηγεσίας (Ε.Γ. και τρόικα).
Μόλις το ΠΑΣΟΚ γίνεται κυβέρνηση, ο ενθουσιασμός της οργάνωσης ως εγγυητή της «αλλαγής» δημιουργεί προβλήματα στην κυβέρνηση καθώς δημιουργούνται τριβές με τα μέλη της Κ.Ο. με αποτέλεσμα την παραίτηση 4 μελών της Κ.Ο., δυο εξ αυτών υπουργοί. Η συγκεκριμένη αντίφαση επιλύεται με την παρέμβαση του Αν. Παπανδρέου στο «Σπόρτιγκ», στην οποία δηλώνει ότι «η οργάνωση δεν θα πρέπει να γίνει αστυνόμος της κυβέρνησης και δεν πρέπει να υποκαθιστά την κυβερνητική εξουσία».3 Πριν το Α' Συνέδριο, το 1984, το ΠΑΣΟΚ υιοθετεί τον «Τρίτο Δρόμο», ο οποίος «...αρχίζει, ολοκληρώνεται και εξαντλείται στο γόνιμο έδαφος της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας»,4 ενώ τα κομματικά μέλη δεν θα μπορούν «να δώσουν εντολές στην κυβέρνηση».5
***
Ύστερα από τις εκλογές του 1985, με την υιοθέτηση του σταθεροποιητικού προγράμματος σηματοδοτείται η ρεαλιστική προσαρμογή του ΠΑΣΟΚ σε πιο συντηρητικές επιλογές. Έτσι, η οργάνωση σταματά να διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στα κυβερνητικά θέματα, τα οποία γίνονται αποκλειστικό «προνόμιο» των τεχνοκρατών και των κοινοβουλευτικών. Την περίοδο αυτή ο ρόλος του κόμματος δεν εξαφανίζεται, αλλά προσδιορίζεται «σε μόνιμη σύνδεση με την κυβέρνηση και την Κοινοβουλευτική Ομάδα».6
Η περίοδος μετά τις εκλογές του 1989 χαρακτηρίζεται από την ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού, η οποία επηρεάζει τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων κυρίως με αγοραία επιχειρήματα τα οποία νομιμοποιούνται από τα ιδιωτικά ΜΜΕ και η κομματική δομή υποβαθμίζεται ακόμα και ως μέσο πολιτικής κινητοποίησης. Όταν δε η Ν.Δ. σχηματίζει κυβέρνηση (1990), το ΠΑΣΟΚ υιοθετεί λογική «υπεύθυνης αντιπολίτευσης», με την Κ.Ο. «να αποτελεί στις σημερινές συγκυρίες την αιχμή του δόρατος».7
***
Στις διαδικασίες για την ανάδειξη των νέων Ν.Ε. τον Ιούνιο του 1992 παρατηρείται για πρώτη φορά ενεργή ανάμειξη των βουλευτών. Έτσι, ισχυροποιούνται στην κομματική ιεραρχία, καθώς τα μέλη των Τ.Ο. και Ν.Ε. έχουν πλέον αναφορά σε συγκεκριμένους βουλευτές και επιλύεται οριστικά η διαμάχη μεταξύ κόμματος και Κ.Ο. που σοβεί από το 1974. Όταν το ΠΑΣΟΚ επανέρχεται στην κυβέρνηση το 1993, όλα τα σημαντικά υπουργεία τα αναλαμβάνουν κοινοβουλευτικοί με τεχνοκρατικό προφίλ με αποτέλεσμα την πλήρη αυτονόμηση των κυβερνητικών ζητημάτων: «το κίνημα [...] δεν ασκεί σε καμιά περίπτωση διοίκηση».8 Έτσι όταν στις 15.1.1996 ο Αν. Παπανδρέου παραιτείται από πρωθυπουργός, αποφασίζεται η αντικατάστασή του από την Κ.Ο. και όχι μέσω Συνεδρίου, ενδεικτικό ότι το βασικό κριτήριο είναι η κυβερνητική συνέχεια. Και με αυτό το κριτήριο η επιλογή του Κ. Σημίτη τόσο ως πρωθυπουργού όσο και ως προέδρου του ΠΑΣΟΚ είναι αυτονόητη, καθώς το κόμμα ουσιαστικά «καθοδηγείται» από τα ιδιωτικά ΜΜΕ. Έτσι, η κομματική οργάνωση απουσιάζει και ως φορέας πολιτικής κινητοποίησης στις εκλογές «του καναπέ» το 1996.
Το αποτέλεσμα αυτών των επιλογών είναι ότι το ΠΑΣΟΚ, ενώ καταφέρνει να παρουσιάσει σημαντικές διαχειριστικές επιτυχίες [υιοθέτηση του ευρώ, υλοποίηση μεγάλων έργων, ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε., Ολυμπιακοί Αγώνες], ωστόσο εμφανίζει σημαντικό κοινωνικό έλλειμμα9 όπου σε συνδυασμό με την απουσία της κομματικής οργάνωσης παρουσιάζεται σίγουρη η μεγάλη εκλογική ήττα, με αποτέλεσμα την αλλαγή ηγεσίας. Στο έκτακτο Συνέδριο του 2004 υιοθετείται η άμεση εκλογή προέδρου από μέλη και φίλους, ενώ δικαίωμα ομιλίας έχουν ο γραμματέας, ο απερχόμενος και ο υποψήφιος πρόεδρος. Δεν υπάρχει χώρος για άλλες ομιλίες ή υποψηφιότητες. Στην άμεση εκλογή του 2004 συμμετείχαν περίπου 1.000.000, οι οποίοι επιβεβαίωσαν την εκλογή του Γ. Παπανδρέου. Η συγκεκριμένη διαδικασία επαναλαμβάνεται το 2007, όταν μετά τη νέα εκλογική ήττα ο Γ. Παπανδρέου θέτει ζήτημα ανανέωσης της εμπιστοσύνης και το 2012 με μοναδικό υποψήφιο τον Ευ. Βενιζέλο. Ο παράγοντας κόμμα απουσιάζει εντελώς από τις εσωκομματικές διαδικασίες, καθώς αυτές είναι αποκλειστικό προνόμιο των ΜΜΕ.
***
Μόλις το ΠΑΣΟΚ επανέρχεται στην κυβέρνηση, το 2009, οι κυβερνητικές υποθέσεις αυτονομούνται πλήρως όχι μόνο από το κόμμα, αλλά και από το Κοινοβούλιο. Η ψήφιση του Μνημονίου, με το οποίο εισάγεται ένα πρόγραμμα σκληρής δημοσιονομικής πειθαρχίας, καταδεικνύει το ότι η πολιτική ατζέντα επηρεάζεται από την ηγεμονία θεσμών και πολιτικών της κυρίαρχης ιδεολογίας10, ενώ το κόμμα παρακάμπτεται ώστε να μην υπάρξουν εσωκομματικές αντιδράσεις που θα διαταράξουν την κυβερνητική πολιτική. Ενισχύεται η διακυβερνητική και αποδυναμώνεται η αντιπροσωπευτική διάσταση του Κοινοβουλίου με την εκχώρηση στον υπ. Οικονομικών του δικαιώματος να υπογράφει τις αναθεωρήσεις του Μνημονίου, χωρίς να χρειάζεται επικύρωση από το Κοινοβούλιο. Οι επιλογές αυτές σε συνδυασμό με τη κυβερνητική συμμαχία με Ν.Δ. και ΛΑΟΣ διαλύει την κοινωνική συμμαχία του ΠΑΣΟΚ, στερεί το κόμμα από κρίσιμα κοινωνικά ερείσματα και το οδηγεί σε πρωτοφανή εκλογική ήττα τον Μάιο του 2012. Επιπλέον, στον βαθμό που μετεκλογικά επιλέγεται η αποκλειστική εσωκομματική λειτουργία διαμέσου της Κ.Ο., πρακτική η οποία παραπέμπει σε πρακτική συντηρητικών και φιλελεύθερων κομμάτων στελεχών του 19ουαιώνα έχει ως αποτέλεσμα το οριστικό (;) τέλος του ΠΑΣΟΚ ως εκλογικά κυρίαρχου και πολιτικά ηγεμονικού κόμματος στο ελληνικό κομματικό σύστημα.
* Ο Χρύσανθος Δημ. Τάσσης διδάσκει Συγκριτική Πολιτική στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
1. Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη (1974).
2. «Εθνική Λαϊκή Ενότητα», ΠΑΣΟΚ, Β1/1978, σελ. 65-66.
3. Παπανδρέου, Α.(1982) Λόγος σε συγκέντρωση 4.000 στελεχών του Κινήματος, Μεσημβρινή, 1.2.1982.
4. Παπανδρέου, Α.(1984), Ομιλία στην ΟΕΣ για το 1ο Συνέδριο του Κινήματος στις 7-8 Φεβρουαρίου 1984, Εξόρμηση, 11-12 Φεβρουαρίου, σελ. 7.
5. Παπανδρέου, Α. (1984), Λόγοι του Πρωθυπουργού, Γενική Γραμματεία Τύπου και Πληροφοριών, Αθήνα, σελ. 70.
6. Απόφαση του Ε.Γ. με βάση τις αποφάσεις της 22ης Συνόδου της Κ.Ε. του ΠΑΣΟΚ, Εξόρμηση, 14.7.1987, σελ. 11-2.
7. Παπανδρέου, Α. (1990) Ομιλία στην Κ.Ο. στις 6.7.1990, Εξόρμηση, 8 Ιουλίου, σελ. 2.
8. Παπανδρέου, Α.(1994), Ομιλία στην ΚΟΕΣ, Εξόρμηση, 2 Απριλίου, σελ. 24.
9. Βερναδάκης, Χ. (2011), Πολιτικά κόμματα, εκλογές και κομματικό σύστημα, Αθήνα, Σάκουλλα, σελ. 31-5.
10. Σπουρδαλάκης, Μ. (2009), "Πολιτική κρίση ή κρίση της πολιτικής", Εντός Εποχής, 43, 29 Μαρτίου, σελ. 1.
