Γενικά και ανεπαρκή είναι τα βραχυπρόθεσμα μέτρα για την προσωρινή τουλάχιστον στήριξη των καταναλωτών από το υψηλό κόστος ενέργειας που έχει προκαλέσει η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή τα οποία στην ουσία συστήνει η Κομισιόν, καθώς δεν είναι δεσμευτικά ή υποχρεωτικά αλλά βρίσκονται στην ευχέρεια, σε επίπεδο βούλησης αλλά και πόρων, κάθε εθνικής κυβέρνησης. Οι ανακοινώσεις βασίστηκαν περισσότερο σε κάποιες «καλές πρακτικές» που εφαρμόστηκαν -με τεράστια καθυστέρηση θυμίζουμε- στην προηγούμενη ενεργειακή κρίση μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, στις υφιστάμενες πολιτικές για την «πράσινη» μετάβαση, που πάντως η εφαρμογή τους μπορεί να έχει αποτελέσματα μόνο μακροπρόθεσμα, καθώς και σε σχεδιασμούς που ήδη βρίσκονταν σε εξέλιξη στο πλαίσιο ευρύτερων στόχων, χωρίς όμως να διασφαλίζονται πηγές χρηματοδότησης.
Από την πλευρά της, η κυβέρνηση Ν.Δ. δεν φαίνεται να μπορεί να υιοθετήσει έστω τα πια άμεσα μέτρα που προτείνονται ή στηρίζονται από την Κομισιόν, είτε λόγω έλλειψης πολιτικής βούλησης είτε επικαλούμενη δημοσιονομικούς περιορισμούς. Άλλωστε ήδη έχει δείξει τις προθέσεις της με το «χαρτζιλίκι» του fuel pass και το 20λεπτο στο diesel, το οποίο επέκτεινε και στον Μάιο, ενώ σε λίγο κλείνει και ο δεύτερος μήνας των εχθροπραξιών, με τις τιμές ιδίως των πετρελαιοειδών να έχουν εκτιναχθεί.
Όσο για το ρεύμα, αν και οι χονδρεμπορικές τιμές δεν έχουν εκτιναχθεί στην παρούσα φάση, βοηθούντων των ΑΠΕ και των παραπανίσιων φέτος νερών (υδροηλεκτρικά), τα τιμολόγια λιανικής παραμένουν ακριβά και η «μπάλα» βρίσκεται αποκλειστικά στην περιοχή των προμηθευτών, ενώ οι προβλέψεις της αγοράς δείχνουν μεγάλες ανατιμήσεις να έρχονται το καλοκαίρι. Η κυβέρνηση αρκείται σε επιλεκτικές συγκρίσεις για να καταλήξει ότι είμαστε φθηνότεροι γενικώς (έναντι άλλων χωρών, έναντι άλλων εποχών κ.λπ.), χωρίς να λαμβάνονται υπόψη το διαθέσιμο εισόδημα των καταναλωτών και η γενικευμένη ακρίβεια, και έχει κάνει σημαία τα deals με τις ΗΠΑ για περισσότερο αέριο.
Δύσκολα με κυβέρνηση Μητσοτάκη
Τα σχέδια της Επιτροπής για τους καταναλωτές αφορούν μη δεσμευτικούς τρόπους με τους οποίους οι κυβερνήσεις μπορούν να παράσχουν «άμεση ανακούφιση», ενώ επαφίεται στις εθνικές κυβερνήσεις να λάβουν μέτρα όπως μείωση φορολογίας-εισφορών, επιδοτήσεις, ακόμη και φορολόγηση υπερκερδών κ.λπ., σε κάθε περίπτωση προσωρινά, ενώ ελέγχεται και ο δημοσιονομικός τους αντίκτυπος. Τέτοια μέτρα πάντως η κυβέρνηση Ν.Δ. είναι δύσκολο να αποφασίσει άμεσα -αν και τίποτα δεν αποκλείεται σε προεκλογική χρονιά- όπως έχει δείξει και η ιστορία με τις προηγούμενες κρίσεις.
Στο παράρτημα που συνόδευσε τις ανακοινώσεις της Κομισιόν οι πιο άμεσες παρεμβάσεις που αφορούν την προστασία μόνο των ευάλωτων νοικοκυριών είναι οι εξής:
- Έκδοση στοχευμένων «κουπονιών» (vouchers) ενέργειας για ευάλωτα νοικοκυριά.
- Εξέταση, αν είναι απαραίτητο, στοχευμένων προσωρινών ρυθμιζόμενων τιμών για ευάλωτα και ενεργειακά φτωχά νοικοκυριά (κοινωνικά τιμολόγια).
- Εισαγωγή πλήρους ή μερικής, στοχευμένης μείωσης στον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στην ηλεκτρική ενέργεια για τα ενεργειακά φτωχά και ευάλωτα νοικοκυριά.
Η Επιτροπή δηλώνει έτοιμη να προσφέρει βοήθεια στα κράτη-μέλη για τον σχεδιασμό στοχευμένων, έγκαιρων και προσωρινών μέτρων, συμπεριλαμβανομένης της παρέμβασης στις τιμές, των συστημάτων στήριξης εισοδήματος και των φορολογικών κινήτρων, αλλά θα πρέπει παράλληλα να υπάρχει αξιολόγηση των αναμενόμενων επιπτώσεων από τα μέτρα, συμπεριλαμβανομένου και του δημοσιονομικού τους κόστους, και να αποφεύγεται ο κατακερματισμός της ενιαίας αγοράς. Επίσης θα υποστηρίξει βραχυπρόθεσμα τυχόν αποφάσεις για εφαρμογή συντελεστών φόρου ενέργειας κάτω από τα ισχύοντα ελάχιστα επίπεδα της Ε.Ε, μέτρο σε κάθε περίπτωση προσωρινό που πρέπει να θέλει να υλοποιήσει η εκάστοτε εθνική κυβέρνηση, καθώς πρόκειται για απώλεια εσόδων από τον κρατικό προϋπολογισμό.
Η κυβέρνηση Ν.Δ έχει από νωρίς δηλώσει ότι «θα το σκεφτεί» για μείωση φορολογικών συντελεστών μόνο αν υπάρξουν ευελιξίες από την Ε.Ε. ως προς τη δημοσιονομική πολιτική. Ωστόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τηρεί αρνητική στάση απέναντι σε ενδεχόμενη οριζόντια δημοσιονομική χαλάρωση, όπως η ενεργοποίηση της γενικής ρήτρας διαφυγής, ακόμη και εν μέσω ενεργειακών κρίσεων και επιμένει σε δημοσιονομική πειθαρχία.
Όσο για τη φορολόγηση των υπερκερδών, αν και δεν προτείνεται ως μέτρο, η Κομισιόν δηλώνει ότι μπορούν να ληφθούν σχετικά μέτρα, θα σεβαστεί τις αποφάσεις των κρατών-μελών και θα βοηθήσει με βέλτιστες πρακτικές αξιολογώντας παράλληλα τον αντίκτυπό τους στην ενιαία αγορά. Είναι γνωστή η απροθυμία με την οποία η κυβέρνηση Ν.Δ. αναγκάστηκε υπό το βάρος της κοινωνικής κατακραυγής (ανεξέλεγκτη ρήτρα) και τη δριμεία κριτική της αντιπολίτευσης να υιοθετήσει στην κρίση με την Ουκρανία μια πετσοκομμένη φορολόγηση υπερκερδών στο ρεύμα, ενώ για τις εταιρείες διύλισης εφάρμοσε τον ευρωπαϊκό κανονισμό στο minimum: με τον χαμηλότερο συντελεστή (33%) και μόνο για μια οικονομική χρήση (2023).
Πιο στοχευμένες είναι οι παρεμβάσεις που προτείνονται για τη βιομηχανία και συγκεκριμένους κλάδους (πρωτογενής τομέας - αλιεία, μεταφορές), καθώς η Επιτροπή θα εγκρίνει προσωρινό πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις το οποίο θα παρέχει πρόσθετη ευελιξία στις εθνικές κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένων μέτρων έκτακτης ανάγκης για τη στήριξη των πλέον εκτεθειμένων οικονομικών τομέων, ενώ τροποποιήσεις αναμένονται και στο πλαίσιο των ενισχύσεων για την καθαρή βιομηχανία (CISAF).
Για το μέλλον
Κατά τα άλλα, η Επιτροπή θα παρουσιάσει τον Μάιο κατάλογο μέτρων για την επίτευξη εξοικονόμησης ενέργειας και βελτίωσης της αποδοτικότητας του συστήματος, καθώς και μέτρων για την υποκατάσταση των ορυκτών καυσίμων με εγχώρια καθαρή ενέργεια, ενώ θα συνεχίσει να διευκολύνει την εφαρμογή της ενδυνάμωσης και προστασίας των καταναλωτών μέσω κατευθυντήριων γραμμών (αποσυνδέσεις, αλλαγή προμηθευτή, συμβάσεις, αυτοκατανάλωση, ενεργειακές κοινότητες κ.λπ.).
Από τον Μάιο και μετά η Κομισιόν θα προωθήσει κοινωνικές μισθώσεις για καθαρές και αποδοτικές τεχνολογίες, π.χ., ηλεκτρικών οχημάτων, οικιακών αντλιών θερμότητας και μικρής κλίμακας συσσωρευτών, ενώ θα βοηθήσει στη θέσπιση οικονομικών κινήτρων, όπως στοχευμένες φορολογικές πιστώσεις, για την ταχεία ανάπτυξη τεχνολογιών καθαρής ενέργειας (ηλεκτρικά οχήματα, αντλίες θερμότητας, συσσωρευτές κ.ά.), διασφαλίζοντας παράλληλα τη συμμόρφωση με τις δεσμεύσεις που απορρέουν από τους δημοσιονομικούς κανόνες.
Πολλά από τα ανωτέρω περιλαμβάνονται στο σχέδιο δράσης της Ε.Ε. για προσιτή ενέργεια που ήδη αναπτύσσεται, το οποίο προβλέπει επιπλέον μείωση στις χρεώσεις χρήσης δικτύου, στη φορολογία και σε εισφορές στους λογαριασμούς ρεύματος.
