21ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών «Λέλα Καραγιάννη» επί της οδού Κύπρου στην πλατεία Αμερικής. Το γκράφιτι στον προαύλιο τοίχο του σχολείου προϊδεάζει τον διερχόμενο ότι στο σχολείο αυτό εκπαιδεύονται οι μαθητές στην ισότητα, στην αποδοχή του διαφορετικού, στη διεκδίκηση ενός άλλου κόσμου: «Τι θα ήθελα να κάνω για να αλλάξει ο κόσμος, να είμαστε όλοι ίσοι, να υπάρχει περισσότερη γνώση, περισσότερη καλοσύνη, να... να... να...».
Ένα σχολείο που καθρεφτίζει την πολυπολιτισμικότητα και την ανθρωπογεωγραφία της περιοχής. Μπορεί να μην είναι χαρακτηρισμένο ως πολυπολιτισμικό, όμως σε αυτό το Δημοτικό φοιτούν 200 παιδιά, τα 144 από 28 χώρες -Αλβανία και Νιγηρία είναι η πλειονότητα-, ενώ ένα επιπλέον 10% είναι παιδιά με μεταναστευτικό υπόβαθρο αν και με ελληνική ιθαγένεια. Εδώ φοιτούν και ελληνόπουλα οι γονείς των οποίων όχι μόνο δεν έχουν δυσανεξία στους αλλοδαπούς αλλά έχουν πειστεί από την εκπαιδευτική δουλειά του σχολείου ότι ο σπόρος της συμπερίληψης εδώ φυτρώνει και οι δάσκαλοι τον φροντίζουν όσο καλύτερα μπορούν για να ανθίσει. Με τα πενιχρά μέσα που διαθέτουν βέβαια, καθώς η επίσημη Πολιτεία φρόντισε να δημιουργήσει μόνο δύο τάξεις υποδοχής, οι οποίες στεγάζονται στους διαδρόμους και στη βιβλιοθήκη του σχολείου.
Ένα πρόγραμμα για το ανήκειν
Και όμως, εδώ οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί έχουν παρακολουθήσει το πρόγραμμα «Εκπαίδευση για την ένταξη» (Teach4integration), μια συνεργασία πανεπιστημίων με τη UNICEF, ώστε να εφαρμόζουν πρακτικές που προωθούν την ένταξη και ενδυναμώνουν τους μαθητές, ενώ το σχολείο συμμετέχει ως εταίρος από τον Σεπτέμβριο και για 30 μήνες σε μια ευρωπαϊκή σύμπραξη συνεργασίας Erasmus+ που «ενώνει» τα σχολεία για τη συμπερίληψη και τη διαφορετικότητα. Τίτλος του προγράμματος, UinD. Στόχος, η δημιουργία εκπαιδευτικών εργαλείων και καλών πρακτικών για τη γλωσσική αλλά κυρίως την πολιτισμική συμπερίληψη των μαθητών που στη σημερινή εποχή των πολέμων, της φτώχειας και της κλιματικής κρίσης βρίσκονται μακριά από τις πατρίδες τους ή σε ενδιάμεσους σταθμούς ενός αβέβαιου ταξιδιού και τελικού προορισμού.
Σε μια Ευρώπη που μεταμορφώνεται δημογραφικά και κοινωνικά, με την παρουσία μαθητών μεταναστευτικής και προσφυγικής προέλευσης να αυξάνεται στα σχολεία, το πρόγραμμα UinD - Uniting Schools for Inclusion and Diversity έρχεται να δώσει λύσεις για μια εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς, να δώσει εργαλεία στους εκπαιδευτικούς που παλεύουν σε ωκεανούς πολιτικής αδιαφορίας, να στηρίξει το μαζί, την κοινότητα, να αισθανθούν οι μαθητές αυτοί που δεν έχουν καμία άλλη βεβαιότητα στη ζωή τους ότι ανήκουν κάπου και δεν είναι αποσυνάγωγοι ή παράσιτα από τα οποία κάποιοι ψάχνουν να απαλλαγούν.
Σύνδεση με τις ρίζες των μαθητών
Τι σημαίνει να είσαι μαθητής σε μια τάξη που κανείς δεν μιλάει τη γλώσσα των γονιών σου, τι σημαίνει να είσαι μαθητής και να μην κατανοείς καμία λέξη από τη γλώσσα της χώρας που σε φιλοξενεί; Πόσο απογοητευτικό είναι να μην σε ρωτά κανείς για τη γη των γονιών σου και των παππούδων σου, να μην ακούς τα τραγούδια της πατρίδας των γονιών σου, να μην αισθάνεσαι ότι δεν είσαι ίδιος με τους άλλους; Τα παιδιά ενός κατώτερου θεού.
Ε όχι, λοιπόν, στο 21ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών οι εκπαιδευτικοί νιώθουν την αγωνία αυτή των μαθητών τους και φροντίζουν για την ολιστική συμπερίληψη τους: γλωσσική, πολιτισμική και κοινωνική. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι δεν ενδιαφέρονται μόνο για το αν ένας μαθητής μαθαίνει τη γλώσσα ή εντάσσεται ακαδημαϊκά αλλά αν νιώθει ότι ανήκει, ότι η ταυτότητά του αναγνωρίζεται και ότι συμμετέχει ισότιμα στο σχολικό περιβάλλον.
Οι κανόνες συμπεριφοράς στον προαύλιο χώρο του 21ου Δημοτικού Σχολείου «Λέλα Καραγιάννη» την ώρα του διαλείμματος είναι γραμμένοι όχι μόνο στα ελληνικά αλλά σε πολλές γλώσσες. Το γλωσσικό πορτρέτο σε 18 γλώσσες. Επίσης στο ζωγραφισμένο «Δέντρο της Φιλίας» στην πρόσοψη του σχολείου η λέξη «φιλία» είναι γραμμένη σε πολλές γλώσσες για να αναγνωρίζει ο κάθε μαθητής τη ρίζα του και να αντιλαμβάνεται τη φυλετική ισότητα. Όλες αυτές τις καλές κατακτημένες πρακτικές θα μεταφέρουν οι εκπαιδευτικοί στις διακρατικές συναντήσεις που έχουν προγραμματιστεί στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος UinD και ξεκίνησαν στις αρχές Δεκεμβρίου με πρώτο σταθμό τη γερμανική πόλη Rottenburg.
Το διπλό χάσμα
Το πρόγραμμα επιδιώκει να αντιμετωπίσει δύο καίρια προβλήματα που επισημάνθηκαν στην πρώτη συνάντηση και αφορούν τα πολυπολιτισμικά σχολεία, όπως μας ενημέρωσε η διευθύντρια του 21ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών Ιωάννα Χαλκιά: Το «belonging gap» -το χάσμα του «ανήκειν»- και το «academic gap» - το μαθησιακό/ακαδημαϊκό χάσμα. Πολλοί μαθητές με μεταναστευτικό ή προσφυγικό υπόβαθρο νιώθουν ότι δεν αποτελούν μέρος της σχολικής κοινότητας. Αυτό οδηγεί σε απομόνωση, μειωμένη συμμετοχή και δυσκολίες κοινωνικής ένταξης. Οι μαθητές αυτοί συχνά δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του σχολείου λόγω των γλωσσικών και πολιτισμικών εμποδίων.
Το UinD επιδιώκει να αναπτύξει εργαλεία, παιδαγωγικές στρατηγικές και εκπαιδευτικό υλικό για να στηρίξει τους εκπαιδευτικούς στην αντιμετώπιση αυτών των δύο κεντρικών ζητημάτων, ενισχύοντας την παιδαγωγική επάρκεια απέναντι στην πολυγλωσσία και στην πολιτισμική ποικιλομορφία, τη σχολική κουλτούρα ώστε κάθε παιδί -ανεξαρτήτως χώρας προέλευσης- να έχει φωνή και θέση. Να μειωθούν τα φαινόμενα του κοινωνικού αποκλεισμού, του ρατσισμού, να ενισχυθούν οι αξίες της πολυπολιτισμικότητας, να βελτιωθεί η σχολική επίδοση των μαθητών με μεταναστευτικό υπόβαθρο, να διαδοθούν οι καλές πρακτικές που μπορούν να εφαρμοστούν σε σχολεία όλης της Ευρώπης.
Συμπερίληψη από το θρανίο
Στο πρόγραμμα UinD συμμετέχουν διαφορετικοί τύποι οργανισμών: δημόσιοι φορείς, σχολεία, οργανισμοί εκπαίδευσης και έρευνας. Έξι οργανισμοί από τέσσερις χώρες, οι οποίοι καλύπτουν όλο το φάσμα της εκπαίδευσης και της ένταξης. Τον συντονισμό έχει ο Δήμος Rottenburg am Neckar της Γερμανίας. Συμμετέχουν το Δημόσιο Σχολείο της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Josef Eberle Schule (Γερμανία), το 21ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών «Λέλα Καραγιάννη» (Ελλάδα), ο οργανισμός Advancis (Πορτογαλία) με εξειδίκευση στην εκπαιδευτική έρευνα και ανάπτυξη, το ιδιωτικό σχολείο Scholé (Πορτογαλία), που εστιάζει στη Μάθηση Βάσει Έργου (Project Based Learning) και η Περιφερειακή Διεύθυνση της Άγκυρας Cukurova Kaymakamligi (Τουρκία) με μεγάλη εμπειρία στην συμπεριληπτική εκπαίδευση.
«Σε σχολεία όπου συνυπάρχουν πολλές γλώσσες, ιστορίες και πολιτισμοί η συμπερίληψη δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Πρέπει να είναι ολιστική. Πρέπει να αγγίζει τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τις κοινωνικές σχέσεις, τη σχολική κουλτούρα, τις παιδαγωγικές πρακτικές. Το UinD απαντά ακριβώς σε αυτή την ανάγκη. Προσφέρει ένα πλαίσιο που στηρίζει τους εκπαιδευτικούς, αναγνωρίζει την ποικιλομορφία ως πλούτο, καλλιεργεί σχολεία που δεν αφήνουν κανένα παιδί πίσω, ενισχύει τη συνοχή της κοινωνίας. Σε μια εποχή όπου η ένταξη και η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελούν βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής, το UinD αναδεικνύεται ως ένα έργο που δίνει πραγματικό νόημα στη φράση “εκπαίδευση για όλους”» είναι το σχόλιο της διευθύντριας Ιωάννας Χαλκιά.
Ομάδες εστίασης
Και συνεχίζει η κ. Χαλκιά: «Στο 21ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών στο πλαίσιο της έρευνας υλοποιήθηκαν τρεις ομάδες εστίασης που συζήτησαν για τον τρόπο που προσεγγίζει το σχολείο μας την ολιστική συμπερίληψη των μαθητών από διαφορετικά πολιτισμικά και γλωσσικά περιβάλλοντα, την κουλτούρα του σχολείου και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ συνομηλίκων, τα εμπόδια και τους παράγοντες που επηρεάζουν την επιτυχή ενσωμάτωση μαθητών και τους τρόπους ενίσχυσης των ικανοτήτων των εκπαιδευτικών».
- Η πρώτη ομάδα, που αποτελείται από εκπαιδευτικούς και το εξειδικευμένο προσωπικό του σχολείου (ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, δάσκαλοι ειδικοί αγωγής), συνεδρίασε και εντόπισε, μεταξύ άλλων τις δυσκολίες κατανόησης των γονέων των αλλοδαπών μαθητών της αξίας γνώσης ή της φοίτησης των παιδιών τους. Ειδικά οι γονείς εκείνοι που επιθυμούν να είναι η Ελλάδα ο ενδιάμεσος σταθμός για τον τελικό τους προορισμό στην Ευρώπη ή στην Αμερική. Η ομάδα πρότεινε την ενεργή συμμετοχή και εμπλοκή των γονέων στην αποχαιρετιστήρια εκδήλωση του σχολείου με τα δικά τους τραγούδια, τους χορούς, τις ενδυμασίες, τα φαγητά, τα έθιμά τους. Να συστήσουν τον δικό τους κόσμο.
- Η δεύτερη ομάδα αποτελείται από εκπαιδευτικούς και εξωτερικούς συνεργάτες του σχολείου που είναι οργανισμοί και φορείς που ασχολούνται με τους πρόσφυγες και μετανάστες. Το πρόβλημα που εντόπισαν στην πρώτη τους συνάντηση ήταν η ανάγκη της γλωσσικής συμπερίληψης. Είναι καθοριστικό, για παράδειγμα, οι αλλοδαποί μαθητές όχι μόνο να ακούνε αλλά και να βλέπουν μέσα στην τάξη, στον διάδρομο, ή στους τοίχους του προαύλιου χώρου λέξεις γραμμένες στη γλώσσα της χώρας από την οποία προέρχονται. Η δασκάλα των αγγλικών του 21ου Σχολείου δημιούργησε ομάδες μαθητών με κοινή καταγωγή και τους ανέθεσε να δημιουργήσουν ιστορίες για τις χώρες τους.
- Η τρίτη ομάδα αποτελείται από μαθητές με διαφορετικό μεταναστευτικό προφίλ που συζήτησαν για τα πράγματα και τις στιγμές που τους κάνουν να νιώθουν ότι ανήκουν στο σχολείο, για τις σχέσεις τους με τους συμμαθητές τους, τις δυσκολίες τους και έκαναν τις προτάσεις τους για ένα ακόμη πιο φιλόξενο σχολείο.
Η εμπειρία αυτή θα παρουσιαστεί ως βασικό εύρημα του ερευνητικού προγράμματος, το οποίο έχει προγραμματίσει την επόμενη συνάντηση στην Αθήνα, στις 8-9 Ιουνίου, με τη συμμετοχή εκπροσώπων από τις υπόλοιπες χώρες.
Βασική εκπαιδευτική αξία του 21ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών «Λέλα Καραγιάννη» είναι η διαθρησκευτική συμπερίληψη, με δεδομένη τη θρησκευτική πανσπερμία των μαθητών. Εκπαιδευτικός του σχολείου και μέλος της ερευνητικής ομάδας UinD ταξίδεψε στην Πολωνία για να συμμετάσχει σε δραστηριότητα συνεργασίας και κατάρτισης (TCA) με τίτλο «Everything starts with dialogue - cross-sectoral PBA on interfaith dialogue & youth work», μια συνάντηση ανθρώπων από διαφορετικές χώρες, πολιτισμούς και θρησκευτικά υπόβαθρα που είχαν έναν κοινό στόχο: να μάθουν να ακούν ο ένας τον άλλον. Η εκπαιδευτικός θα εφαρμόσει τα εκπαιδευτικά εργαλεία σε πολλές τάξεις του σχολείου καθώς και σε τμήμα που ο εκπαιδευτικός είναι και ιερέας. «Αποδέχομαι τη θρησκευτική πίστη του άλλου» είναι το αξίωμα του σχολείου. Τέλος, η Τέχνη, το θέατρο και η μουσική έχουν κατακτηθεί ως εκπαιδευτικό εργαλείο συμπερίληψης και δη γλωσσικής.
